Inhoudsopgave
Maastricht is terecht trots op haar historische binnenstad, haar monumenten en haar rijke verleden. Maar wie goed ziet hoe star initiatieven in de stad wordt omgegaan, ziet het dubbele gevaar. De stad als openluchtmuseum, waarin de monumentale gebouwen steeds verder verloederen omdat ze geen economische functie kunnen krijgen. Kijk maar eens goed naar de kwaliteit van de binnenstad die zich bevindt bóven de etalages. Om te janken: zoveel kwalitatief slechte en onbenutte ruimte.
De manier waarop de lokale welstandscommissie en de afdeling cultureel erfgoed opereren, laat zien dat behoud nog altijd zwaarder weegt dan ontwikkeling. En dat heeft een prijs — vooral voor ondernemers, initiatiefnemers en uiteindelijk voor de levendigheid van de stad zelf. Opmerkelijk: het is juist deze groep die niet in de welstandscommissie is vertegenwoordigd. De stem van ondernemend Maastricht is niet adequaat vertegenwoordigd in de welstandscommissie. Dat zou anders moeten.
In theorie is het doel van de welstandscommissie helder: waken over ruimtelijke kwaliteit. Historische en monumentale waarde lijken in Maastricht vrijwel altijd zwaarder te wegen dan gebruikswaarde, economische haalbaarheid of maatschappelijke functie. Zelfs kleine aanpassingen aan gebouwen die letterlijk buiten het zicht van alles en iedereen vallen, worden nog vaak geblokkeerd. De veelbesproken ingekorte 'balk' zat tussen vloer en plafond, een trapje met dakdoorvoer bij hotel 'Hustinx' is eigenlijk alleen met een drone goed te zien. Of eisen dat stopverf wordt toegepast op 'nieuw' historisch glas: dat leidt tot kapitale kosten.
Frustraties komen nu met de regelmaat van de klok naar buiten. Ondernemers die willen investeren in een pand, een nieuwe functie willen toevoegen of een gebouw toekomstbestendig willen maken, lopen vast in eindeloze rondes van aanpassingen, herontwerpen en afwijzingen. Kijk naar het recente advies van de welstandscommissie over de verbouwplannen van het Ronald McDonald huis. Volledig afgeschoten. Het oordeel viel zo rauw op het dak, dat Ronald McDonald nu uitkijkt naar een ander pand. Door deze rigide opstelling jaagt de welstand initiatiefnemers niet alleen in de gordijnen, maar ook op hoge kosten.
Het wrange is: Maastricht zegt innovatie en ondernemerschap te willen stimuleren, maar houdt tegelijkertijd een systeem in stand dat initiatief afremt. Wie wil verduurzamen, krijgt een boekwerk aan regels mee over wat wel en vooral toch niet is toegestaan. Wie een nieuw dak wil leggen, hoort dat het karakter verloren gaat. Stad en land moet worden afgespeurd naar identieke oude dakpannen die wel nog heel zijn. Wie een gebouw een nieuwe economische functie wil geven, moet vooral zien te dealen met eisen die ervoor zorgen dat het verleden niet te veel wordt aangetast.
Natuurlijk: erfgoed is kwetsbaar en verdient bescherming. De historische binnenstad van Maastricht is van grote economische waarde. Iedereen houdt van de stad, iedereen komt er naar toe. Het is in de binnenstad allemaal 'sjiek en sjoen'. Maar als erfgoed niet meer mee kan bewegen, wordt Maastricht een openluchtmuseum.
Historische waarde behouden zonder ondernemerschap gaat niet. Dat leidt tot verloedering van panden. Want om monumenten echt te bewaren, moet er ook een goede functie zijn. Monumenten in een goede staat behouden kost klauwen geld. En dat geld moet, hoe plat dat ook misschien klinkt in de oren van sommigen, wel eerst verdiend worden. Ondernemers weten dat als geen ander, ambtenaren en andere deskundigen die niet zelf hun geld hoeven te verdienen, hebben daar doorgaans toch een stuk minder gevoel bij.
Wat extra schuurt, is de samenstelling en houding van de commissies zelf. Architectonische en bouwhistorische expertise is ruim vertegenwoordigd, maar wie spreekt er namens ondernemers, gebruikers? Wie kijkt naar de economische realiteit, naar bedrijfsplannen? Wie weegt mee wat een afwijzing betekent voor de haalbaarheid van een plan, of voor het risico dat een pand leeg blijft staan? Hier ligt een kans om de welstandscommissie te moderniseren door andere expertises toe te voegen.
Maastricht behoudt nu ogenschijnlijk haar schoonheid, bewaakt door de welstandscommissie en de afdeling cultureel erfgoed. Maar zo verliest de stad onnodig de noodzakelijke dynamiek. Een paradox: uit angst om het karakter van de stad te verliezen, wordt de vitaliteit ondermijnd. De vitaliteit die nodig is om de stad in leven te houden. Een historische stad als Maastricht is in 2000 jaar niet groot geworden door stilstand, maar door voortdurende aanpassing aan nieuwe tijden.
Het is tijd dat er meer bewustzijn komt voor ondernemerschap. Ondernemers maken Maastricht. Help ondernemers actief, in plaats van ze steeds achteraf te corrigeren. Neem economische belangen mee in het welstandsbeleid. Voeg aan de welstandscommissie ook bedrijfskundige expertise toe. Maastricht hoeft niet minder zorgvuldig te worden, maar wel minder krampachtig.
Als je alles wil bewaren, verlies je uiteindelijk alles.
Maurice Ubags
