Nieuw dak OLV-basiliek 'touched by the hand of God'

Het is een mega-operatie die nu één keer voor de komende honderd (!) jaar gedaan wordt. Het vervangen van alle leien daken op de Onze Lieve Vrouwebasiliek. Werk voor specialisten, vakmensen, om niet te zeggen kunstenaars. Elke lei moet op maat gekapt worden, soms schuin afgekapt, soms trapezevormig en hoe hoger ze in de ronding van het dak liggen hoe kleiner. Alle daken vervangen is slechts een van de uitdagingen voor de Onze Lieve Vrouwebasiliek. In 2028 moet het werk klaar zijn.

Voor wie de daken boven de basiliek zelf, de absis, het Westwerk, de kruisgang, de sacristie en de Merodekapel ziet, weet dat het om een heel groot werk gaat. De kosten zijn navenant: twee miljoen euro. Het rijk draagt daar zestig procent van bij, de provincie subsidieert ook via MonuLisa. De gemeente Maastricht ontvangt lesgeskosten. De begroting is nog niet sluitend.

Architect Karl Pesch-Konopka is een van de bijna honderd vrijwilligers die de basiliek beter willen afleveren aan de volgende generatie. Karl legt uit dat het in de hand houden van de kosten serieuze afwegingen vergt. "De beste leisteen waar je honderd jaar garantie op kunt krijgen, komt uit Wales uit de Penrhyn-groeve. De lei mag maar een paar millimeter dik zijn, want anders zou het dak veel te zwaar worden en zou de basiliek schade oplopen. Dunne leien zijn duurder dan dikke leien omdat bij het splijten ook breuk ontstaat. En dan zijn er twee kwaliteiten: Capital en Mottled. De Capital is het duurste en het minst verkrijgbaar. De Mottled heeft groene vlekjes en is daarom goedkoper, maar technisch wel even duurzaam. Daar hebben we voor gekozen. Het is dus de kunst die Mottled-leien zo te leggen dat je die groene vlekjes onder de andere leien steekt. De producent van de leien weet overigens goed hoe je dat nadeel om moet buigen in een unique selling point. In Wales zeggen ze dat de Mottled-leisteen groen is waar die is aangeraakt door God: Touched by the hand of God."

De restauratie van het dak is financieel nog niet sluitend. De vrijwilligers van de Onze Lieve Vrouwebasiliek moeten het hebben van giften. En straks ook weer van de verkoop van authentieke merchandise. "De Franse leien die nu van het dak komen, worden gewassen, krijgen een uniek stempel van de basiliek en worden dan verkocht. Zodat elke Maastrichtenaar zo'n originele lei aan de muur kan hangen. Er geldt een waarschuwing: je kunt deze leien niet als kaasplankje gebruiken want ze schilferen."

Het dak is niet de enige uitdaging waar de Onze Lieve Vrouwebasiliek voor staat. De basiliek wordt niet meer verwarmd, want met de gasprijzen is dat onbetaalbaar. Voor een mis wordt letterlijk nog wel een hete luchtbel naar binnen geblazen, waarvan de warmte vervolgens weer vervliegt. Voor de kunst in de basiliek is dat niet de ideale situatie. Kunst heeft een constante temperatuur nodig. Het is niet anders. Karl: "We denken nu na over het verwarmen van de vloer onder de vlonders waar de banken op staan, zodat de bezoekers gedurende de mis toch niet in de kou hoeven te zitten."

Waar ook over nagedacht wordt is het roet dat uit de kapel komt. Dat zorgt voor veel schoonmaakkosten. De Onze Lieve Vrouwebasiliek staat met stip op één in katholiek Nederland als het gaat om het aansteken van offerkaarsjes. Te danken aan het genadebeeld van Maria. Karl: "We gebruiken dompelkaarsen, omdat die als ze dicht bij elkaar staan niet krom trekken van elkaars warmte. Zou je die kaarsen niet gebruiken, krijg je een serieus kampvuurtje. Nadeel van die dompelkaarsen is dat ze veel roet afgeven. Bij kaarsen van bijenwas heb je minder roet, maar zoveel bijen hebben we niet." Waarom geen elektrische kaarsen gebruiken zoals je in het buitenland veel ziet? "Dit is Maastricht hè. Hier hebben we tradities. Hier gebruiken we bougies."

Als Karl eenmaal vertelt, komt ook een andere discussie aan bod die achter de schermen gevoerd wordt. "We willen dat de basiliek maximaal open staat voor alle mensen. De Onze Lieve Vrouwe is altijd de basiliek geweest van het volk. Daar wil je geen entree gaan heffen om de kosten te dekken. We doen er alles aan om dat te voorkomen. Maar er wordt wel over gesproken", zegt Karl.

Voor Karl is het duidelijk dat er in Maastricht ook op een ander niveau nagedacht moet worden over het behoud van alle kerken. "Nu ligt er een plan om veel kerken een andere bestemming te geven. Daar moet je voorzichtig mee zijn want dat is een onomkeerbaar proces. Eenmaal een kerk weg, komt die nooit meer terug. Kerken zijn toch ons grootste cultureel bezit."

Karl zou in Maastricht graag zien dat er net als in Amsterdam een organisatie komt die daar Stadsherstel Amsterdam heet. "Daarin wordt voor alle monumentale erfgoed en alle kerken gezorgd. Door zo samen te werken kan ook worden geborgd dat er voldoende vakmensen beschikbaar blijven voor het onderhoud. Dat is allemaal specialistisch werk, of het nu gaat om timmerwerk, glas-in-lood repareren of daken leggen. Als we nu niet een programma hebben om die mensen op te leiden, hebben we straks een enorm tekort."

Karl wijst op nog een voordeel van Stadsherstel Amsterdam. Die organisatie kan ook financieel wat aan. "De Vondelkerk is afgebrand in Amsterdam en daar is nu gekozen voor herbouw. Als in Maastricht een kerk zou afbranden, dan is het maar de vraag of iemand daarvoor nog financieel kan opkomen."

Wensen zijn er ook nog. Karl: "Kijk eens naar het asfalt om onze basiliek. Dat zou je prachtig kunnen vergroenen. En dan de fietsen die nu tegen de basiliek staan weghalen. Nu is het zo dat het uitgaanspubliek 's nachts letterlijk onze hekken wegplast. Dat zou niet moeten kunnen. Die vergroening, dat ligt op het pad van de gemeente."

Over de gemeente gesproken, Karl wil die zeker niet tegen zich in het harnas jagen. Maar er is wel een cri de coeur. Die komt erop neer dat meer meedenken gewenst zou zijn, om het maar heel voorzichtig en verbloemend samen te vatten. De Onze Lieve Vrouwebasiliek krijgt geen subsidie, maar moet legeskosten betalen voor procedures die aan de lange kant zijn.

Karl geeft een voorbeeld van een foutje dat hij zelf maakte, waar de gemeente meteen stevig op handhaafde. "De timmerman die bezig was met het onderhoud aan alle kozijnen meldde mij dat hij twee kozijnen niet meer kon repareren, dat die vervangen moesten worden. Ik heb toen meegekeken en ter plekke ingestemd. Te slecht om te repareren en je wil toch dat de kozijnen winddicht sluiten. Dat zag de gemeente. Tsja, dan gaat het niet meer om renovatie maar om vervanging. Ik had daar simpelweg toen even niet aan gedacht. Voor vervanging hadden we een vergunning moeten aanvragen. We kregen een dwangbevel. Het werk lag vervolgens zes maanden stil."

Karl zou, net als het regiohoofd van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed onlangs bepleitte in Maastricht, graag zien dat er bij de gemeente meer mensen worden aangetrokken die zich bezig houden met monumenten en cultureel erfgoed. In de stad zijn daarvoor maar enkele mensen beschikbaar. Karl: "Maastricht is de tweede monumentenstad van het land na Amsterdam. Daar moet ook je organisatie op toegerust zijn, anders kun je ook nooit tijdig maatwerk leveren waar dat noodzakelijk is."

Ondertussen heeft Karl nog een dringende oproep voor de komende maanden. "Help ons. Koop die leitjes! Van alleen het offergeld op de schoteltjes, redden we het niet."

Waarbij hij ook maar meteen wil aantekenen dat de verhalen dat de kerken zo rijk zijn niet opgaan voor de Onze Lieve Vrouwebasiliek. We hebben nog wel wat inkomsten uit huur, maar die zijn volstrekt onvoldoende om alle kosten van de Onze Lieve Vrouwebasiliek te betalen.