Inhoudsopgave
De nieuwjaarstoespraak van burgemeester Wim Hillenaar van afgelopen zondag was optimistisch en poëtisch. Historisch gezien was zij echter op meerdere punten discutabel. In een lang betoog gebruikte de burgemeester de middeleeuwse Tweeherigheid van Maastricht als inspiratiebron voor hedendaagse lessen over verbinding en het ontbreken van polarisatie. Daarbij nam hij het met de historische werkelijkheid niet al te nauw.
ANALYSE
Hillenaar stond uitgebreid stil bij de bestuurlijke Tweeherigheid, waarbij Maastricht vanaf 1284 formeel onder zowel de prins-bisschop van Luik als de hertog van Brabant viel. “Die geschiedenis leert ons een hoopvolle les voor de tijd waarin we nu leven”, zo stelde hij. Volgens de burgemeester gingen de inwoners van de stad flexibel en pragmatisch om met die dubbele heerschappij, was Maastricht feitelijk een stadstaat en lag de macht bij het volk. Polarisatie zou er niet zijn geweest; de stadsmaagd was de “lachende derde” tussen beide heren.
Dat beeld is historisch gezien moeilijk houdbaar. Maastricht was geen stadstaat in de betekenis zoals steden als Venetië, Florence of de Zwitserse kantons dat waren. Het beschikte niet over een eigen leger, een zelfstandig buitenlands beleid of een eigen munt. Door handig te laveren tussen beide machthebbers wist de stad weliswaar een zekere autonomie te behouden, maar dat maakt haar nog geen stadstaat.
Ook de suggestie dat de macht bij het volk lag, klopt niet. Die was in handen van een beperkte stedelijke elite van regentenfamilies en kooplieden, met daarnaast een bescheiden rol voor gilden. Het gewone volk had nauwelijks politieke invloed. De Tweeherigheid was een bestuurlijk compromis tussen elites, geen democratisch experiment.
Evenmin kan worden volgehouden dat er sprake was van een afwezigheid van polarisatie. Er bestonden spanningen tussen Luikse en Brabantse facties, er waren conflicten rond benoemingen en rechtszaken tussen beide bestuurslagen. Soms leidde dat zelfs tot dubbele belastingheffing. In de veertiende en vijftiende eeuw kende Maastricht bovendien periodes van sociale onrust, veroorzaakt door honger, pest, stijgende voedselprijzen, teruglopende handel en werkloosheid. Ambachtslieden kwamen in opstand. Hier lopen, om met Goethe te spreken, Wahrheit und Dichtung door elkaar.
Hillenaar verwoordde die geschiedenis aanzienlijk poëtischer. Volgens hem werkten “twee verschillende groepen” eeuwenlang samen door meerdere visies te accepteren en tegenstrijdigheden betekenis te geven. Zo zouden de inwoners van Maastricht “de vruchten hebben geplukt van wat we nu ‘verbinding’ noemen”.
Die vruchten werden echter vooral geplukt door de welgestelde bovenlaag: kooplieden en patriciërsfamilies. Zij leefden niet in armoede, hadden geen onzeker werk en woonden niet in onhygiënische omstandigheden. Voor armen, zieken, weduwen en wezen was er sjariteit – liefdadigheid via kerken, gilden, carnavalsverenigingen en burgers – als antwoord op veel stedelijke ellende. Dat is een minstens zo wezenlijk onderdeel van de Maastrichtse geschiedenis als de Tweeherigheid zelf.
In zijn toespraak zet Hillenaar deze middeleeuwse bestuurlijke praktijk om in hedendaags wensdenken. “Het volk vaan Mestreech koos niet voor de een en niet voor de andere heer,” zei hij. “De Mestreechter Geis liet zich niet verdelen. In de taal van nu: er was geen sprake van polarisatie.”
De burgemeester hield een uitgesproken optimistische speech. Slecht nieuws kreeg weinig ruimte. Hij noemde de overlast door groepen jongeren in Malberg en Daalhof, het bespuwen en beschimpen van Dolle Mina’s en de gewelddadige overval op een hoogbejaarde man in Limmel. Ook verwees hij naar het vertrek van gemeentesecretaris Gert-Jan Kusters na bestuurlijke onenigheid. Daar bleef het bij.
Opvallend was wat níet werd genoemd: het vertrek van wethouder Alain Garnier, de woningnood, de voor ondernemers verlammende netcongestie, energiearmoede, de omstreden kerstuitgave van 100.000 euro, antisemitische betogingen en bekladdingen in de stad, of de hakenkruizen op de toiletten van het United World College. Ook ontbrak reflectie op Hillenaars studiereis naar de London School of Economics, op uitnodiging van miljardair Michael Bloomberg, waar hij de tweedeling in Maastricht als casus presenteerde.
De hardnekkige tweedeling in de stad was daarmee tegelijk afwezig en alomtegenwoordig in Hillenaars speech. De toespraak had evengoed de titel kunnen dragen: Van Tweeherigheid naar tweedeling. Des te opmerkelijker was de afsluiting waarmee Hillenaar het glas hief: “Namens het stadsbestuur wens ik u een gelukkig, gezond en ja, een geistig 2026.”
Van onze redactie
