Inhoudsopgave
Burgemeester Wim Hillenaar heeft gisteren de voormalige bewoners van het Stokstraatkwartier - het 'crapuul' in de woorden van schrijver Frank Bokern - toch al excuses gemaakt. Hij noemde het woord twee keer. Hij deed dat op een zeer drukbezochte avond in de Berchmans Sociëteit in de Bredestraat, waarin vooral de interviews met oud-bewoners indruk maakten.
Hillenaar desgevraagd: "We moeten niet zo krampachtig doen over of je wel of geen excuus moet maken. Als je ziet wat hier is gebeurd, dan kun je niet wegblijven bij excuses. Belangrijker vind ik nog dat we er alles aan doen om herhaling van deze pijnlijke en beschamende geschiedenis te voorkomen."
De bewoners van het Stokstraatkwartier werden in de jaren vijftig en zestig gedeporteerd naar de woonschool Ravelijnen en naar wijken als Witte Vrouwenveld en Heugemerveld. In de woonschool kregen ze een gedwongen heropvoeding.
In de Berchmans-societeit interviewde Simone van Trier drie oud-bewoners van het Stokstraatkwartier. Die interviews zouden voor Hillenaar de opmaat zijn om als slotspreker excuses te maken.
Thea (1943): "Bij een beroepszaak kreeg ik mijn dossier in handen. Daar stond in dat ik debiel was. Ik werd afgewezen voor rijlessen omdat ik niet normaal was."
Simone van Trier: "In het dossier stond debilitas mentis. Wist je wat dat betekende?"
Thea: "Nee, maar ik begreep het wel. Jaren heeft ons dat achtervolgd. Tot op de dag van vandaag. Ze halen nog net niet hun neus voor ons op, alsof we ruiken."
Hillenaar gebruikte deze verhalen als opmaat naar zijn excuses.
Hillenaar: "Het verhaal op het podium vertellen vraagt moed. Dit is een geschiedenis die schuurt, die pijn doet. Die de vraag oproept: hoe heeft dit zo kunnen gebeuren? Die vraag blijft hier ook hangen. We moeten erkennen dat er iets fundamenteel mis was. In hoe er gekeken en weggekeken werd, hoe er geoordeeld is zonder met mensen zelf te praten. Je kunt niet anders dan vaststellen dat de gemeente te lang niet heeft ingegrepen in omstandigheden die mensonterend waren, zeg je met de de bril van nu. Bewoners werden klein en arm gehouden, En dan is er dat ander, misschien nog wel pijnlijkere effect. De manier waarop mensen zijn bestempeld. Harrie Litjens noemde in zijn rapport in 1952 de bewoners onmaatschappelijk, gedegenereerd, zedenloos, crapuul. Ja zelfs debiel. Woorden die doorwerken in beleid, in dossiers, in het ontbreken van kansen. Achter dat beleid, achter die rapporten zitten levens. Mensen die nog lang crapuul genoemd werden. Mensen die zich een leven lang een mindere hebben gevoeld. Dat raakt. Iedereen zal het met met me eens zijn. Dat had nooit mogen gebeuren. Excuses zijn op zijn plaats."
Schrijver Frank Bokern noemde de excuses van de burgemeester "Fantastisch. Wel laat, maar wel heel belangrijk voor de mensen die het hebben meegemaakt en nu nog leven en zeker ook voor kinderen en kleinkinderen. Het is mooi dat een boek zoveel discussie kan losmaken." De avond was er overigens niet gekomen als niet de raadsleden Gabriëlle Heine, Jules Ortjens en Stephanie Blom zich daar zo voor ingezet hadden. Begin dit jaar ontving de burgemeester in het stadhuis al een delegatie van de bewoners. en luisterde naar hun verhalen. "Dank voor jullie vertrouwen", zei Hillenaar daarover.
De verhalen die ook deze maandagvond verteld werden, maakten indruk. Thea die tot 'debiel' was verklaard, vertelde dat ze zich later bij het GAK meldde en een onderhoud vroeg met de directeur. En die afspraak kreeg ze ook. "Ik en mijn man naar hem toe. We hebben eerst kennis gemaakt. Toen heb ik hem gevraagd: vindt u dat ik een debiel ben? 'Nee, dat vond hij niet. Hoe ik erbij kwam?' Toen heb ik hem gezegd dat hij mijn dossier maar eens moest laten ophalen. Daar stond het. Wilt u dat eruit halen, heb ik hem gevraagd. Dat is ook gebeurd."
Thea dacht ook lang dat ze niet normaal was. Als dat over je gezegd wordt, ga je het nog geloven ook. "Totdat ik bij Trajekt kwam. Daar werkte ik aan een project over verkeersveiligheid. Frank Custers van Trajekt, hij is niet meer, liet me voelen dat er helemaal niks mis met me was."
Thea las het boek 'Crapuul' van Frank Bokern die tientallen bewoners uit het Stokstraatkwartier interviewde over de geschiedenis. "Daar ben ik heel bedroefd van geworden. Alles kwam weer terug."
Thea vertelde hoe het thuis was. "Mijn vader maakte huizen leeg. Dus konden we soms wat spullen die hij mee kon nemen ruilen tegen spek en brood. Kleren kreeg ik van Sint-Vicentius. Als ik die naam hoor, word ik nog steeds kwaad. Lol hadden we ook. We waren met zes zussen in één bed en één broer in een opklapbed. Dan snoerden we hem vast en klapten zijn bed op. Ik was negen toen we een grote woning in Heugemerveld kregen."
Jo vertelde over zijn ma die vorig jaar gestorven was op 96-jarige leeftijd. "Ik heb haar gevraagd wat ze van het boek Crapuul vond. Niks, helemaal niks. Als je het over het verleden had vielen de luiken dicht. Als je iets heel ernstigs mee hebt gemaakt, dan krijg je PTSS. Voor mij is dat de afkorting van Post Traumatisch Stokstraat Syndroom."
Jo zou een lange carrière in het onderwijs maken, in Heugem en later als directeur van de basisschool in Caberg. "Hoe hebben ze het in Maastricht voor elkaar gekregen om zoveel problemen in deze school bij elkaar te krijgen?"
Als kind had Jo in de gaten: "Hier klopt iets niet. Wat was dat dan? Weet ik niet. Maar het was zo krakkemikkig. Ratten, muizen. Altijd stank omdat de wc niet klopt. De kraan die niet werkt. Je voelde de schaamte bij je ouders als je bij meneer de dokter moest komen. Die onderdanigheid."
Corrie vertelde over hoe ze laatst in een bar in Benidorm van zich af moest bijten, Kwam een man naast me zitten die vroeg waar ik vandaan kwam. Ik zei uit de Stokstraat in Maastricht. 'De hoerenbuurt', zei die man die zei dat zijn opa daar gewerkt had. Ik heb hem gezegd dat zijn opa dan zeker naar de hoeren ging. Ik had hem het liefst voor zijn kop willen slaan, maar dan zetten ze je de bar uit. Daar heb je ook niks aan."
Corrie bracht ook pater Castorius naar voren. "In eerste instantie dachten we, wat moet die pater hier. Maar hij heeft toch heel veel gedaan. We waren geen lieverdjes. Als de bakker kwam met gebak op zijn kar, die bakker was een beetje doof, had hij geen gebak meer als hij wegging. Onder ons woonde de familie Leenders. Zestien kinderen, twee kamers."
Math Hardy, de stadsengel, zorgde onverwachts voor een luchtige noot:
Simone van Trier stelde de prangende vragen in de inleiding van de avond. "Als je tachtig jaar geleden geboren werd en met vijf gezinnen in één huis leefde, met veertig kinderen, vraag je je af: Hoe kon dat? Wat doet dat met je? Wat was het gevolg voor de mensen? Hoe draag je dat nog mee tijdens de rest van je leven? Wat kunnen we ervan leren Wat willen we ervan leven. Wat moeten we ervan leren?
Thea: "We moeten oppassen met stigmatiseren. Ik zie dat bepaalde wijken weer een stempel krijgen. Malberg. daar zit een hoop crapuul wordt dan gezegd. Jongens, stop hiermee!"
Maurice Ubags
Van onze redactie
