Autobranden en kogels: grimmige strijd tegen Einstein Telescope op Sardinië

Terwijl in het Zuid-Limburgse Heuvelland betrekkelijk rustig wordt gewerkt aan de kandidatuur voor de Einstein Telescope, heeft de strijd om het Europese miljardenproject op Sardinië een grimmige wending gekregen. In het dorp Lula werden begin augustus twee auto’s van onderzoekers in brand gestoken. Later bleek dat ook vijf kogels op hun tijdelijke woning waren afgevuurd. De Italiaanse media spreken over een atto intimidatorio en een aanslag.

Voor zover valt na te gaan, werd het nieuws door geen enkele reguliere Nederlandse nieuwsredactie opgepikt. Journalist en columnist Leo Hauben bracht in LEO's Limburg de gebeurtenissen in Italië als eerste nadrukkelijk onder de aandacht van het Limburgse publiek.

De feiten werden op 2 augustus gemeld door het Italiaanse persbureau ANSA. In de nacht ervoor drongen onbekenden het erf binnen van een woning in het centrum van Lula. Daar verbleven twee onderzoekers van het Italiaanse Instituut voor Geofysica en Vulkanologie, INGV, die betrokken waren bij de voorbereidingen voor de Einstein Telescope.

De onderzoekers, Carlo Giunchi en zijn partner Spina Cianetti, waren ongeveer tien dagen eerder in Lula aangekomen. Eén van hun auto’s brandde volledig uit. De andere wagen raakte zwaar beschadigd.

Enkele dagen later volgden nieuwe bijzonderheden. Volgens de Sardijnse krant L’Unione Sarda waren ook vijf schoten gelost op de woning waarin het echtpaar verbleef. Rond de voormalige mijn van Sos Enattos, informatiecentra, medewerkers en betrokken bedrijven is vervolgens de beveiliging aangescherpt.

Wie achter de aanslag zit en wat het precieze motief was, is nog niet vastgesteld. De Italiaanse opsporingsdiensten houden meerdere mogelijkheden open. Het ligt voor de hand een relatie met de Einstein Telescope te onderzoeken, maar die relatie is nog niet bewezen.

Dat voorbehoud is belangrijk. Tegelijkertijd staat het incident niet geheel op zichzelf. In 2023 werd al een explosief aangetroffen bij een toegang tot het mijngebied van Sos Enattos. Later verschenen in en rond Lula intimiderende teksten. De Italiaanse autoriteiten vrezen inmiddels dat zich rond het wetenschappelijke project een gewelddadige protestbeweging zou kunnen ontwikkelen.

Intimidatie

De Sardijnse regiopresident Alessandra Todde reageerde vrijwel onmiddellijk. Zij sprak van een ernstige intimidatie die niet alleen de twee onderzoekers, maar heel Sardinië raakt.

Todde wees erop dat Sardinië bewust heeft gekozen voor kennis, onderzoek en innovatie als middelen voor economische groei en emancipatie. “Elke poging om angst of vijandigheid aan te wakkeren, is gedoemd te mislukken”, verklaarde zij tegenover ANSA.

De scherpe reactie is begrijpelijk. Sardinië ziet de Einstein Telescope als een unieke kans om een economisch kwetsbare en door bevolkingskrimp getroffen regio te veranderen in een internationaal centrum voor wetenschap en geavanceerde technologie. Geweld tegen onderzoekers past vanzelfsprekend niet bij het beeld van een veilige en gastvrije kandidaatlocatie.

In de Euregio Maas-Rijn is van vergelijkbare intimidatie of gewelddadig verzet tot dusver niets gebleken. Dat is niet alleen prettig voor omwonenden en onderzoekers, maar kan ook een rol spelen bij de beoordeling van de bestuurlijke betrouwbaarheid en maatschappelijke inbedding van de kandidatuur.

Miljardenproject

De Einstein Telescope moet het gevoeligste observatorium ter wereld worden voor het meten van zwaartekrachtgolven. Het instrument komt honderden meters onder de grond te liggen, zodat trillingen door verkeer, industrie en menselijke activiteit zo veel mogelijk worden buitengesloten.

De Nederlandse overheid raamt de bouwkosten momenteel op ongeveer 2,3 miljard euro. Naast nieuwe wetenschappelijke inzichten kan het project honderden hoogwaardige directe banen en omvangrijke indirecte werkgelegenheid opleveren. Bedrijven en kennisinstellingen zullen nieuwe technieken moeten ontwikkelen op het gebied van lasers, koeling, vacuümtechnologie, sensoren, precisie-instrumenten en data-analyse.

Voor Zuid-Limburg is de Einstein Telescope daarom veel meer dan een groot wetenschappelijk apparaat. Het kan tientallen jaren lang als motor functioneren voor de technologische en economische ontwikkeling van de hele Euregio Maas-Rijn.

Sardinië en Lausitz

De concurrentiestrijd is deze zomer overzichtelijker, maar ook scherper geworden. Op 17 juli tekenden Italiaanse en Duitse onderzoeksinstellingen in Nuoro een overeenkomst om samen een kandidatuur te ontwikkelen.

Hun voorstel bestaat uit twee L-vormige ondergrondse detectoren: één bij Sos Enattos op Sardinië en één in Lausitz in de Duitse deelstaat Saksen. De meetgegevens van beide installaties moeten vervolgens worden gecombineerd.

Daar staat het voorstel van de Euregio Maas-Rijn tegenover. Dat gaat uit van één ondergrondse driehoek, met drie armen van elk ongeveer tien kilometer, in het grensgebied van Nederland, België en Duitsland.

Formeel zijn Sardinië, Lausitz en de Euregio nog altijd kandidaatlocaties. Politiek en wetenschappelijk tekent zich echter steeds duidelijker een strijd af tussen twee modellen: één driehoek op één locatie tegenover twee L-vormige detectoren in Italië en Duitsland.

Nieuwe tunnels

Sos Enattos is een voormalige mijn waar ooit lood, zink en zilver werden gewonnen. De bestaande mijngangen zijn waardevol voor metingen naar onder meer seismische rust en achtergrondgeluid. Het is echter niet zo dat de complete Einstein Telescope eenvoudig in die oude tunnels kan worden geplaatst. Ook op Sardinië zullen omvangrijke nieuwe ondergrondse constructies nodig zijn.

In de Euregio moeten de tunnels eveneens grotendeels nieuw worden aangelegd. Daarbij spelen niet alleen de stabiliteit van de ondergrond en de aanwezigheid van grondwater een rol, maar ook natuur, geluid, vergunningen, bereikbaarheid en kosten.

Beslissing in 2027

De regeringen van tien Europese landen werken aan de procedure waarmee de voorstellen worden vergeleken. De definitieve beslissing over locatie en configuratie wordt in de tweede helft van 2027 verwacht.

Duitsland neemt daarin een bijzondere positie in. De federale regering beschouwt de Einstein Telescope als een wetenschappelijk project van groot Europees belang, maar heeft tot dusver geen definitieve keuze gemaakt tussen de kandidatuur van Lausitz en de Euregio Maas-Rijn. Noordrijn-Westfalen steunt het Euregioplan, terwijl Saksen en andere Oost-Duitse deelstaten achter Lausitz staan.

Voor Oost-Duitsland is het project aantrekkelijk als economische impuls in een streek waar de bruinkoolwinning wordt afgebouwd en waar de steun voor de radicaal-rechtse AfD groot is. Het binnenhalen van een internationaal kennisproject kan daar ook politiek van betekenis zijn.

Rust

Beide kampen presenteren vrijwel dagelijks nieuwe samenwerkingen, onderzoeken, bedrijfsprojecten en financiële toezeggingen. Iedereen wil aantonen dat de Einstein Telescope al stevig in de eigen regio is verankerd.

Grensoverschrijdende samenwerking was lange tijd een duidelijk voordeel voor de Euregio Maas-Rijn. Door het verbond tussen Sardinië en Saksen kan ook de concurrentie zich nu als een Europees en grensoverschrijdend initiatief presenteren.

Daar staat tegenover dat de Euregio zich tot dusver kan profileren als een stabiele kandidaatlocatie met brede bestuurlijke steun en zonder gewelddadige incidenten rond het project. De gebeurtenissen in Lula zullen de Italiaanse kandidatuur niet automatisch diskwalificeren. Maar twee uitgebrande auto’s en vijf kogels op een woning is weinig behulpzaam bij de beoordeling van de kandidaten.

Het wordt een spannend jaar. Na de beslissing begint bovendien pas het echte werk. De aanleg neemt naar verwachting bijna tien jaar in beslag. Het observatorium moet rond 2040 daadwerkelijk zwaartekrachtgolven gaan meten.