Het mysterie Maastricht ontrafeld

Van een ingeslapen provinciestad naar een bruisende mini-metropool, zo omschrijft prof. dr. Nico Nelissen de transitie van Maastricht in zijn nieuwste boek. Nelissen neemt ons mee in het verleden, het heden en de toekomst van Maastricht.

Het ruim 300 pagina’s tellende naslagwerk dat Nico Nelissen schreef is vooral ook een persoonlijk verhaal. De 84-jarige wetenschapper heeft tientallen publicaties op zijn naam staan, die vooral over stedenbouw en architectuur gaan. Voor het eerst neemt hij de lezer bijna acht decennia mee terug in de tijd en schetst hij aan de hand van persoonlijke verhalen de ontwikkeling van Maastricht. Een ontwikkeling, die parallel loopt met het leven van Nico Nelissen.

“Het boek is bedoeld voor iedereen die in het wel en wee van Maastricht is geïnteresseerd,” zegt Nico Nelissen. “Niet alleen voor ‘de echte Mestreechtenere’, maar voor iedereen die met de stad verbonden is. Student, toerist, bewoner, ondernemer, medewerker, werkgever.”

Toeristen
Het voordeel van een hoge leeftijd is dat je kunt putten uit veel levenservaring en informatie kunt geven uit eerste hand. De persoonlijke verhalen in het boek geven een mooi beeld van het vroegere Maastricht. Zo schrijft Nico Nelissen dat hij zich als kind niet kan herinneren dat er toeristen in Maastricht rondliepen. “Ja, ze zullen er ongetwijfeld zijn geweest, maar ze waren nauwelijks zichtbaar. Vergelijk dat eens met de huidige situatie nu de stad jaarlijks vijf miljoen toeristen ontvangt. Alleen al de concerten van Rieu op het Vrijthof zorgen in twee weken tijd voor 150.000 bezoekers uit de hele wereld die naar Maastricht komen.”

De toeristenstroom kent ook zijn nadelen. ‘De kins hei euver de köp loupe’ is de titel van het hoofdstuk ‘Van toerisme naar overtoerisme’. Het gevolg van de drukte, vooral in de weekenden is dat de Maastrichtenaar het centrum mijdt. ‘De terrasjes zitten stampvol, je kunt er als gewone Maastrichtenaar geen plek meer krijgen. Alle talen worden gesproken, maar ’t Mestreechs hoor je nauwelijks meer. Ze zijn gekleed alsof ze naar de camping gaan,’ zijn opmerkingen die je regelmatig hoort.

Aanvankelijk werd deze ‘stem des volks’ veronachtzaamd, schrijft Nelissen. Of afgedaan met dooddoeners als ‘we verdienen toch ook aan de toeristen of ‘Mestreechtenere jiemere altied’ . Maar het tij is aan het keren. Maastricht Marketing richt zich niet alleen meer op de bezoeker, maar juist óók op bewoners, studenten, ondernemers en kenniswerkers.

Met de komst van de universiteit vijftig jaar geleden, ontwikkelde de stad zich ook steeds meer tot een internationale stad. Het Verdrag van Maastricht werd in de stad gesloten, de euro werd er geboren, maar om nou te zeggen dat Maastricht een Europese stad is, gaat Nico Nelissen te ver. “Ik heb zo mijn twijfels. Maastricht is toch vooral een stad die zelfbewust op zichzelf staat, die tot op zekere hoogte wat in zichzelf is gekeerd. Hoe vreemd het ook moge klinken, maar als ik over de Kanaaldijk fiets en dan bij de sluizen van Ternaaien kom, dan voel ik toch nog altijd de grens met België. Datzelfde gebeurt als ik aan het einde van de Tongerseweg de brug over het Albertkanaal oversteek.”

Euro
Wie in Maastricht op zoek is naar Europa of de geboorte van de euro, moet sowieso goed zoeken. Een paar tegels met 1992 ingemetseld op Plein 1992, een kleine, permanente expositie in het Gouvernement en een kunstwerk met ronddraaiende sterren die de landen van de Europese Unie symboliseren in de wijk Céramique. Inclusief handtekeningen in de grotten bij Neercanne en in het MECC van de Europese leiders heb je het dan wel zo’n beetje gehad. Uiteraard zijn er in Maastricht Europese instituten gevestigd, bijvoorbeeld Europees Instituut voor Bestuurskunde, ECDPM, EJC en Studio Europa Maastricht, maar om een Europese stad te zijn is dat nog wat te bescheiden.

“Maastricht is een stad van lokalisten en globalisten”
Aan het einde van het boek gaat het over de toekomst van Maastricht, de grote uitdaging, zoals Nico Nelissen het omschrijft. “Maastricht is onderhevig geweest aan het proces van modernisering. De stad heeft ook de negatieve bijwerkingen van die modernisering ervaren. De vloedgolf van de digitalisering van het bestaan is ook aan Maastricht niet voorbijgegaan. De stad is in een versnellingsproces terecht gekomen. Al die megatrends leiden tot één conclusie: Maastricht is veranderd, heel erg veranderd, maar tegelijkertijd ook zichzelf gebleven. De ziel van de stad is grotendeels intact gebleven.”

Eiland
Nelissen ziet door alle transities twee nogal van elkaar verschillende ‘Maastrichten’ ontstaan: een stad van de Mestreechtenere en een stad van mensen die in Maastricht wonen en werken, maar zich niet per se met Maastricht verbonden voelen. “Maastricht is een duale stad geworden van lokalisten en globalisten, een stad van twee gescheiden werelden, waar de bewoners ieder in hun eigen cocon leven, op hun eigen eiland en weinig met elkaar van doen hebben. Ze wonen ook in hun eigen ‘sociale reservaten’, soms dicht, soms ver van elkaar.”

Dat is in de ogen van Nelissen ook een bedreiging, omdat de eilanden steeds verder uit elkaar gedreven kunnen worden. “Maastricht staat voor een kardinale tweeledige opgave: enerzijds een halt toe roepen aan de bezoekersaantallen, ik noem dat ook ‘de de-massaficering van het stadsbezoek en anderzijds een beleid hebben dat er op gericht is op het dichter bij elkaar brengen van de gescheiden werelden. Lukt dat ons dan kan Maastricht uitgroeien tot een aards paradijselijk Europese mini-metropool.”