Maastricht bevrijd van de Hollandse bril

Eens per maand organiseer ik in het Pesthuys het Historisch Café Maastricht. Afgelopen donderdagavond was een van mijn gasten prof. dr. Louis Sicking. Louis is bijzonder hoogleraar geschiedenis van het volkenrecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Ook doceert hij sinds 2001 middeleeuwse en vroegmoderne geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Dit jaar publiceerde hij de bundel ‘Nederland als provincie. Van het Romeinse Rijk tot de Europese Unie’.  

Door Stefan Vrancken

Ik had Louis uitgenodigd om in aansluiting op het thema van zijn bundel een verhaal te vertellen over Maastricht. Met grote gedrevenheid vertelde Louis een fascinerend verhaal over de rol van Maastricht in de Nederlandse geschiedenis. Het publiek hing aan zijn lippen toen hij opriep de Nederlandse geschiedschrijving te bevrijden van het Hollandocentrisme en vooral de geschiedschrijving over Maastricht.

 Hollandocentrisme

Hollandocentrisme is een manier van geschiedschrijving waarbij Holland, en vooral de politieke en economische ontwikkelingen in dat gewest, centraal staan in het verhaal van de Nederlandse geschiedenis. De nadruk ligt daarbij vaak op de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en haar zeventiende-eeuwse bloeiperiode, de Gouden Eeuw. Maar de geschiedenis van het huidige Nederland is veel veelzijdiger dan dat.

Eeuwenlang maakten de gebieden die we tegenwoordig Nederland noemen deel uit van grotere politieke verbanden en werden ze beïnvloed door ontwikkelingen die zich ver buiten de huidige landsgrenzen afspeelden.

Voor Maastricht is dat besef bijzonder belangrijk. De stad kende eeuwenlang een eigen geschiedenis, gevormd door haar ligging aan de Maas, haar bijzondere politieke positie en haar nauwe banden met de gebieden ten zuiden en oosten van de huidige landsgrens. Waar Holland zich in latere eeuwen sterk ontwikkelde als handels- en zeemacht, lag Maastricht op het kruispunt van verschillende Europese machtsgebieden en culturen. Wie de geschiedenis van Maastricht uitsluitend bekijkt vanuit het perspectief van de Nederlandse staat, loopt dan ook het risico een belangrijk deel van haar verleden buiten beeld te laten.

De belangrijkste stad van Neder-Lotharingen

Vaak wordt gedacht dat de geschiedenis van Nederland pas echt interessant wordt met de opkomst van Holland en de Gouden Eeuw, maar dan wordt buiten Maastricht gerekend. Dat was een van de boodschappen die Louis tijdens het Historisch Café voor het voetlicht bracht. Met tal van voorbeelden liet hij zien dat Maastricht en het huidige Zuid-Limburg al eeuwenlang een belangrijke rol speelden, nog voordat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden op het toneel verscheen.

Zo wees Louis op de bijzondere positie die Maastricht in de vroege middeleeuwen innam. De stad was volgens hem ooit de belangrijkste stad van het hertogdom Neder-Lotharingen. Een bijzonder voorbeeld van de vroege betekenis van Maastricht is het graf in de kleine crypte van de Sint-Servaasbasiliek, dat wordt toegeschreven aan hertog Karel van Neder-Lotharingen, die in 992 of 993 overleed. Volgens de traditionele lezing zou Karel in 1001 in Maastricht zijn herbegraven. Of dat daadwerkelijk is gebeurd, is echter onderwerp van historisch debat. In 1666 werd in de crypte een loden plaatje gevonden met een inscriptie die naar het jaar 1001 verwees. Later werd betoogd dat het monument waarschijnlijk geen echt graf was, maar een cenotaaf: een gedenkteken voor een overledene die elders begraven lag. Het oorspronkelijke plaatje is verloren gegaan, maar de tekst is overgeleverd in een oudere afbeelding.

Een badhuis en wijnbouw

Ook elders in Zuid-Limburg vinden we tastbare bewijzen van een ver verleden. In Heerlen, het Romeinse Coriovallum, was een openbaar badhuis bijna vier eeuwen lang in gebruik. Het werd in de eerste eeuw na Christus gebouwd en bleef tot het begin van de vijfde eeuw functioneren. Louis plaatste die lange geschiedenis tegenover die van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, die slechts ruim twee eeuwen (1588-1795) heeft bestaan. De vergelijking maakt duidelijk hoe betrekkelijk het is om de Nederlandse geschiedenis vooral vanuit de periode van de Republiek te bekijken.

Niet alleen de Romeinse aanwezigheid, maar ook de middeleeuwse landbouwgeschiedenis laat zien hoe oud de geschiedenis van onze streken is. Een opvallende naam in dat verhaal is die van Gerberga van Saksen, die achtereenvolgens gehuwd was met hertog Giselbert II van Lotharingen en de West-Frankische koning Lodewijk IV. In een oorkonde die op 968 is gedateerd, worden bij een schenking van bezittingen aan de benedictijnerabdij Saint-Remi in Reims ook wijngaarden genoemd. De oorkonde wordt door onderzoekers echter beschouwd als een vervalsing uit circa 1138. Bovendien is niet met zekerheid vast te stellen waar de genoemde wijngaarden lagen en of ze al in de tiende eeuw daadwerkelijk bestonden. De oorkonde is daarmee geen sluitend bewijs voor wijnbouw in de tiende eeuw, maar vormt wel een interessant aanknopingspunt voor verder onderzoek naar de middeleeuwse wijnbouw in onze streken.

Een diefstal in de schatkamer van Sint-Servaas

Hoe rijk de Maastrichtse geschiedenis is, blijkt ook uit een middeleeuwse legende over de eerdergenoemde Gerberga. In de Servaaslegende van Hendrik van Veldeke wordt verteld dat Gerberga in de schatkamer van Sint-Servaas haar oog liet vallen op een kostbare zijden stof. Ze nam die heimelijk mee en liet er thuis een prachtig gewaad van maken, dat met gouddraad werd geborduurd. Sint-Servaas zou haar vervolgens in een angstaanjagende droom tot inkeer hebben gebracht, waarna Gerberga en haar echtgenoot boete deden met een schenking aan het Sint-Servaaskapittel. Of de diefstal werkelijk heeft plaatsgevonden, weten we niet. Het verhaal laat wel zien hoe Maastricht al in de vroege middeleeuwen verweven was met de wereld van vorsten, kerkelijke schatten en politieke macht.

Een Hollands korset

Wie de Nederlandse geschiedenis hoofdzakelijk vanuit het perspectief van Holland vertelt, dwingt de geschiedenis van Maastricht en Limburg in een te nauw korset. De geschiedenis van Maastricht begon niet met de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en evenmin met de vorming van het moderne Nederland. De stad had toen al een verleden van vele eeuwen achter zich. Wie dat verleden serieus neemt, moet bereid zijn verder te kijken dan Holland. Louis heeft de bezoekers van het Historisch Café stof tot nadenken gegeven.