Inhoudsopgave
De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) haalt - in ambtelijk taalgebruik - vernietigend uit naar de afdeling Cultureel Erfgoed van de gemeente Maastricht. Dat doet de RCE in de kwestie Balk-gate: Het plan van Tom Schilderman om vier woningen te realiseren boven de winkel in de Kleine Staat 20. Dat plan is verzand in een al jaren slepende juridische loopgravenoorlog tussen de initiatiefnemer en de afdeling Cultureel Erfgoed. De RCE adviseert de gemeente de gevraagde omgevingsvergunning te verlenen. De Welstands en Monumentencommissie volgde dat advies dinsdagmiddag.
In het advies dat de gemeente zelf als een soort second opinion heeft aangevraagd bij de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, krijgt de gemeente de volle laag. "De tweede monumentenstad van Nederland verdient beter. Het is nodig dat gemeente en eigenaren/ initiatiefnemers elkaar weer op en vruchtbare manier weten te vinden bij het proces van transformatie van monumenten. Daarvoor is cruciaal dat de gemeente zijn dienstverlening naar monumenteigenaren zo vormgeeft dat in een vroegtijdig stadium constructief kan worden meegedacht met hetgeen een eigenaar wil realiseren."
Waar de kritiek de gemeente treft, is er nu waardering voor Tom Schilderman. "Samenvattend wil ik (de verantwoordelijke staatssecretaris, namens hem de RCE, redactie) nadrukkelijk waardering uitspreken voor de ambitie van initiatiefnemer om de bovengelegen verdiepingen opnieuw geschikt te maken voor bewoning. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed onderschrijft het belang van het duurzaam benutten van historische binnensteden, waarbij wonen boven winkels een belangrijke bijdrage levert aan de leefbaarheid, sociale veiligheid en economische vitaliteit van de stad. Juist bij monumenten is een duurzame en toekomstbestendige functie essentieel voor behoud op de lange termijn. Het opnieuw in gebruik nemen van vier verdiepingen die voorheen dienstdeden als opslag en werkruimten, vormt in dat opzicht een ontwikkeling die ik positief beoordeel."
Volgens de RCE heeft de voorliggende casus de nodige commotie in Maastricht teweeggebracht. "Het is commotie die het belang van de kwestie overstijgt. Stevige opvattingen werden geventileerd in de pers en de gemeentepolitiek. Partijen kwamen tegenover elkaar te staan op een manier die zowel schadelijk is voor de monumentenzorg als voor de ontwikkeling van de stad."
De RCE heeft als ervaring dat het meestal wel lukt om passende oplossingen te vinden in dergelijke projecten als de initiatiefnemer de gemeente uitnodigt en ook aanvaardt dat de status van monument beperkingen met zich brengt. "De betrokkenheid van een op erfgoedgebied deskundige architect is daarbij ook een kritische succesfactor: in de beperking toont zich de meester", schrijft de RCE.
Inhoudelijk sluit de RCE ook aan voor het overgrote deel aan bij de opvattingen van Schilderman.
Vloerconstructie
Eén van de twee twistpunten tussen Schilderman en de gemeente betreft de vloerconstructie: Schilderman wil graag nieuwe, verstevigde vloeren plaatsen boven de bestaande. Op die manier komen vrijwel alle historische moerbalken in het pand in het zicht, in plaats van dat ze achter een verlaagd plafond verdwijnen. De erfgoed-ambtenaren van de gemeente Maastricht zagen hierin echter veel bezwaren: de bestaande vloer zou zijn monumentale waarde daardoor verliezen en alleen nog maar een decorstuk vormen.
De RCE gaat pal achter Schilderman staan: "De voorgestelde vloerconstructie versterkt de bestaande draagstructuur, vermindert de scheefstand van de vloeren en verhoogt het wooncomfort aanzienlijk. Daarnaast worden de historische moerbalken gedeeltelijk ontlast, hetgeen naar mijn oordeel eveneens bijdraagt aan hun toekomstige instandhouding. Hoewel de constructieve bijdrage van de moerbalken door de toevoeging van de nieuwe vloerconstructie afneemt, blijven zij onderdeel uitmaken van de casco-structuur en behouden zij een constructieve functie."
De RCE: "Waar de afdeling vreest dat deze balken hierdoor uiteindelijk zouden verworden tot louter decoratieve elementen, acht ik deze conclusie minder vanzelfsprekend." En: "De veronderstelling dat deze afname van constructieve betekenis op termijn automatisch zou leiden tot verwijdering van de moerbalken acht ik (onwaarschijnlijk en) onvoldoende onderbouwd. Om deze reden adviseer ik de gemeente om aan de vergunning een voorschrift te verbinden waarin het behoud van de moerbalken expliciet wordt geborgd."
"Hiermee blijft het achttiende-eeuwse casco, dat de belangrijkste monumentale waarden van het pand vertegenwoordigt, ook in de toekomst beschermd", aldus de RCE.
Bij deze afweging speelt voor de RCE "tevens mee dat de historische vloerconstructies in het verleden reeds zijn aangepast en plaatselijk zijn versterkt. De voorgestelde ingreep staat daarmee niet op zichzelf, maar maakt onderdeel uit van een langere bouwgeschiedenis waarin het pand zowel aan het interieur als exterieur meerdere veranderingen heeft ondergaan. Met name de verbouwingen uit 1960 hebben daarbij een belangrijke stempel op het gebouw gedrukt. Vanuit dat perspectief kan de huidige ingreep worden beschouwd als een nieuwe fase in de ontwikkeling van het monument."
Rookkanalen
Het tweede twistpunt betreft de rookkanalen: deze zijn verdwenen, maar de ambtelijke afdeling Cultureel Erfgoed eist dat op die plekken nep-rookkanalen teruggebracht worden. Schilderman weigert dat pertinent: de appartementen worden daarmee een stuk minder bruikbaar. Want op plekken waar zo’n nep-kanaal zou moeten komen, kan geen bank, kast of bed meer tegen de muur, redeneert hij.
De RCE geeft Schilderman andermaal gelijk: "Ten aanzien van de rookkanalen kom ik tot een andere conclusie dan de adeling Cultureel Erfgoed. In het advies van de afdeling cultureel erfgoed wordt gestuurd op reconstructie van de oorspronkelijke rookkanalen en het opnieuw functioneel maken daarvan. Een dergelijke benadering acht ik in dit geval niet passend."
De RCE: "De aanwezige rookkanalen zijn grotendeels verdwenen, hebben hun oorspronkelijke functie verloren en bevinden zich tegenwoordig achter voorzetwanden. Reconstructie zou daarom in belangrijke mate neerkomen op het terugbrengen van verdwenen elementen zonder dat hiervoor nog voldoende authentieke fysieke basis aanwezig is. Vanuit het uitgangspunt van behoud van authenticiteit adviseer ik niet tot reconstructie over te gaan."
Plafonds
De RCE adviseert om de nog aanwezige historische sporen (mogelijk is in de plafonds de raveling met balken nog afleesbaar?) en restanten van de rookkanalen zorgvuldig te behouden, zichtbaar en leesbaar te houden waar mogelijk, en hiervoor een nadere uitwerking te laten opstellen door een architect of restauratiedeskundige met expertise op het gebied van monumentenzorg. "Wederom moedig ik nauwe afstemming met de adviseurs Cultureel Erfgoed van uw gemeente aan bij deze uitwerking."
De RCE vraagt ook gelijkwaardige aandacht voor de aansluiting van de nieuwe trapconstructie tussen de historische moerbalken. "Naar mijn oordeel had deze aansluiting zorgvuldiger kunnen worden vormgegeven, waardoor aantasting van historisch materiaal mogelijk beperkt had kunnen blijven. Ik adviseer daarom om de verdere detaillering onder begeleiding van een deskundige (restauratie)architect uit te werken. Dit om verdere afname van het monumentale karakter tegen te gaan."
Welstands en Monumentencommissie
De Welstands en Monumentencommissie (WMC) adviseerde dinsdagmiddag positief over het plan. De commissie legde zich neer bij het advies van de RCE waarin "veel ruimte wordt geboden.". De WMC: "Het gaat nu alleen om de aanvraag voor een vloer. De commissie had liever een integraal plan gehad."
Schilderman legde daarop uit dat het juist het uitdrukkelijke advies van juristen van de gemeente was om de aanvraag voor de vloer en de aanvraag voor kozijnen, die nog gedaan moet worden, apart in te dienen. "Ik had ook liever een plan in één keer ingediend", zei Schilderman. Voorzitter Tom Frantzen: "Dat zijn uw woorden, die kan ik niet controleren."
Over die kozijnen maakt de Welstandscommissie zich nu al grote zorgen. "Als de vloer nu wordt verhoogd, is er dan wel voldoende doorvalbeveiliging bij de kozijnen?"
De commissie wees erop dat dit advies geen precedent kan zijn voor andere aanpassingen aan monumentale panden in de stad. Ze wees erop dat de RCE het belang van wonen boven winkels in de binnenstad nu heel zwaar laat wegen, juist in het belang van het instandhouden van monumenten. En bij dit monument is in het verleden al veel monumentale waarde verloren gegaan, merkte de commissie op.
Bij de zitting van de commissie waren ook de ambtenaar van de afdeling Cultureel Erfgoed en initiatiefnemer Tom Schilderman met zijn architect aanwezig. De ambtenaar werd gevraagd of hij nog iets op te merken had, maar hij zweeg. Geen enkele reactie op het juist voor zijn afdeling ook vernietigende advies van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.
Commissievoorzitter Tom Frantzen zei onder verwijzing naar het advies van de RCE zei dat de commissie hoopt dat er een architect bij wordt gehaald met meer gevoel voor monumentale kwaliteit. "Die gevoeligheid zal volgende vergunningverlening vereenvoudigen. Het is ons advies om de liefde voor pand beter tot uitdrukking te brengen." Schilderman reageerde fel: "Dat is een diskwalifactie van mijn rechter buurman hier. Een heel kwalijke zaak hoe hier geoordeeld wordt."
Uit de samenvatting die voorzitter Frantzen gaf bleek dat de afdeling Cultureel Erfgoed ook nog een advies had geschreven: er zou beter gekeken moeten worden naar de constructie om de vloer te verstevigen, die zou platter uitgevoerd moeten worden.
Voorzitter Frantzen: "Het feit dat wonen hier mogelijk gemaakt wordt weegt nu zwaarder dan het verder optimaliseren van de maatvoering van de stalen balken, zoals in advies van de afdeling Cultureel Erfgoed wordt gevraagd."
Tom Frantzen: "Wij oordelen hier over welstand en over monumentale waarde. Wij kunnen niet oordelen over de kwaliteit van het gevoerde proces. We snappen dat er heel veel irritatie in dit proces zit."
Maurice Ubags
Maurice Ubags
Maurice Ubags
Maurice Ubags
