Maastrichtenaren door de ogen van de politie

Op 31 maart 1884 werd de 22-jarige Hendricus Hubertus Cuijpers door politieagent Otto van Zutphen betrapt toen hij in de Stokstraat tegen een magazijn stond “te wateren”, terwijl er in de nabije omgeving urinoirs aanwezig waren. Zes dagen later, op 6 april, betrapte Van Zutphen hem opnieuw.

Deze keer stond hij “op een ongepaste manier” tegen een muur in de Kleine Looiersstraat “te wateren”. Beide keren maakte Van Zutphen een proces-verbaal op. Hendricus Hubertus Cuijpers werd in 1892 de vader van mijn overgrootmoeder Helena Menten-Cuijpers.

Historisch Centrum Limburg (HCL)
De processen-verbaal die politieagent Otto van Zutphen opmaakte wegens het openbare urineren door mijn betovergrootvader maken deel uit van het archief van de gemeentepolitie Maastricht. Dit bijzonder interessante archief wordt beheerd door het Historisch Centrum Limburg (HCL). De bewaard gebleven processen-verbaal over de periode 1831-1890 vormen een onuitputtelijke bron om het dagelijkse leven in het negentiende-eeuwse Maastricht in beeld te brengen. Het “wateren” door mijn betovergrootvader was een redelijk onschuldige overtreding. De processen-verbaal werpen ook een licht op dramatische situaties, zoals huiselijk geweld en ernstige mishandelingen. Ook onthullen ze situaties die anno 2026 een glimlach op het gezicht toveren. In Maastricht werd namelijk nogal wat gescholden op straat. De scheldwoorden vliegen je om de oren bij het lezen van de processen-verbaal. Ook hielden bijvoorbeeld niet alle ondernemers in de stad zich aan de gemeentelijke regelgeving. Dit zorgde regelmatig voor opmerkelijke situaties.

Barbara Utens wordt op straat gegooid
Op 2 juli 1838 meldde Barbara Utens zich bij de politie. Zij was de echtgenote van Joseph Klein, die in de Hoenderstraat woonde. Barbara verklaarde dat haar echtgenoot haar vier weken geleden rond elf uur in de avond had gedwongen de echtelijke woning te verlaten, samen met hun kinderen. Joseph had dit gedaan door Barbara bij de armen te pakken en op straat te werpen. De dag vóór die gebeurtenis had Joseph Barbara enkele keren met zijn vuist geslagen en haar aan haar haren door het huis gesleept. Barbara kon niet in het levensonderhoud van zichzelf en haar kinderen voorzien, zo vertelde zij tijdens het gesprek met de politie. Joseph weigerde zijn echtgenote geld te geven. Barbara was radeloos.

Of er nog een verzoening tot stand kwam tussen Barbara en Joseph heb ik niet onderzocht. Op 12 december 1844, ruim zes jaar nadat Joseph zijn echtgenote op straat had gegooid, overleed hij in het ziekenhuis Calvariënberg in de Abtstraat. Hij was zesenveertig jaar oud. Volgens zijn overlijdensakte was hij woonachtig in de Koekschroefstraat en karrenlader van beroep. Barbara Utens werd als zijn echtgenote genoemd. Op 16 april 1846 hertrouwde Barbara Utens. Zij was inmiddels 39 jaar oud en fruitverkoopster van beroep. Haar nieuwe echtgenoot was de 42-jarige geweermaker Dieudonné Dechesne, weduwnaar van Maria Elisabeth Fréson. Barbara zou 67 jaar oud worden. Op 28 januari 1874, toen Maastricht inmiddels geen vestingstad meer was, blies zij haar laatste adem uit. Haar tweede echtgenoot was inmiddels ook al overleden. Volgens haar overlijdensakte was ze woonachtig Achter de Oude Minderbroeders.

Ondernemers in overtreding
De in Zwolle geboren Christiaan Schuimer was herbergier en logementhouder in de Stokstraat. Zijn herberg was gevestigd op nummer 3050. Tegenwoordig is dat huisnummer 53. Christiaan werd ervan verdacht zonder vergunning van het college van burgemeester en wethouders sterke drank te serveren aan gasten die niet bij hem logeerden. Om hem op heterdaad te kunnen betrappen, werden Petrus Leonardus Koog en Franciscus Schobben, de negentiende-eeuwse voorlopers van het huidige Team Handhaven Openbare Ruimte Maastricht, op 7 april 1884 voor een undercoveractie naar de herberg gestuurd. De verdenking bleek terecht. De twee handhavers lieten zich jenever schenken. De jenever werd uit een donkergroene wijnfles geschonken, zodat het net leek alsof er wijn in zat. Er werd proces-verbaal opgemaakt tegen Christiaan Schuimer.

Ook tegen de broodbakker Jan Hubert Hendrik Dresen werd een proces-verbaal opgemaakt. Op 9 april 1884 werd tijdens een gewichtscontrole in zijn bakkerswinkel, gelegen Achter het Vleeshuis, geconstateerd dat maar liefst 41 broden lichter waren dan het door de gemeente voorgeschreven gewicht. In die tijd moesten broden aan een minimumgewicht voldoen. Hiermee werd voorkomen dat de consument minder waar voor zijn geld kreeg.

Een mishandeling door een onderwijzer
Op 19 juni 1840 meldde Maria Gertrudis Stijntebag zich op het politiebureau. Zij was de echtgenote van Jan Renier Detrie en woonachtig op de Houtmaas. Zij verklaarde dat haar tienjarige zoontje Paulus Detrie drie weken eerder vanuit de stadsarmenschool was thuisgekomen. Zijn neus en mond waren bebloed. Bovendien klaagde hij over hoofdpijn. Toen zijn moeder had gevraagd wat er was gebeurd, had Paulus geantwoord dat zijn onderwijzer, Willem Arends, hem naar een “bijzondere kamer” had geleid en hem daar meerdere keren op het hoofd had geslagen. De dagen daarna ging Paulus gewoon naar school, maar toen de hoofdpijn te erg werd, moest hij thuisblijven. Op 2 juni begon Maria Gertrudis zich ernstige zorgen te maken. Zij schakelde dokter Van Hees in. Toen Maria Gertrudis op het politiebureau aanwezig was, verkeerde haar zoon in een zeer ernstige toestand. Het was zelfs onzeker of hij in leven zou blijven, zo verklaarde Maria Gertrudis. De dienstdoende agent besloot poolshoogte te nemen in de woning van de familie Detrie. Paulus lag bewusteloos op bed. Ook dokter Van Hees was aanwezig. Hij verklaarde “dat den lijder zich in eene bedenkelijke toestand bevind, en welligt den dag niet zoude overleeven”. De onderwijzer werd op het politiebureau ontboden om een verklaring af te leggen over hetgeen was voorgevallen. Vervolgens werd hij in verzekerde bewaring gesteld.

Ondanks zijn bedenkelijke toestand wist Paulus Detrie de mishandeling toch te overleven. Op 12 november 1856 trouwde hij met Maria Gertrudis Kupers. Hij werd echter niet oud. Op 18 augustus 1866 overleed hij op 35-jarige leeftijd.