Zieke bomen, ruimen graven en privacywetgeving: mystiek Tongerseweg onder druk

Inhoudsopgave

De algemene begraafplaats aan de Tongerseweg in Maastricht is niet zo maar een begraafplaats. Hier ligt de geschiedenis van de stad aan je voeten. Oorlogsgraven van militairen, een joods deel, de burgemeestersrotonde en plaatjes voor burgerslachtoffers van bombardementen in Maastricht. Veel monumentale grafkelders en graven. De begraafplaats kent graven eerste klas, tweede klas en vroeger zelfs graven voor onvermogenden.

De mystiek van deze bijzondere begraafplaats staat onder druk om meerdere redenen.

De gemeente beschrijft het zelf ook op de site van de begraafplaats hoe bijzonder die is. Naar schatting tussen de 30.000 en 40.000 Maastrichtenaren hebben er hun laatste rustplaats.

"De algemene begraafplaats aan de Tongerseweg bestaat sinds 1812. Daarmee is het één van de oudste begraafplaatsen in Nederland. En zonder twijfel ook één van de mooiste. Mensen komen hier niet alleen om te gedenken en te rouwen, ze komen ook om te wandelen en te genieten van de intieme, parkachtige sfeer. Vandaar dat de naam is veranderd van Begraafplaats Tongerseweg naar Rouw- en gedenkpark Tongerseweg."

Die intieme, parkachtige sfeer heeft alles te maken met de oude gedenktekens op de grafkelders en graven. Die vertellen vaak hele verhalen over wie erin ligt. Vaak beroemde Maastrichtse families. Die sfeer is, zeker in dit jaargetijde vaak ook mystiek. Het zonlicht wordt gefilterd door een oude bomen. De bomen zorgen voor veel verkoeling tijdens hittegolven. Er staat een grote, gekortwiekte sequoia. De begraafplaats is ommuurd, voorzien van fraaie toegangspoorten. Torenvalken en buizerds houden de wacht.

De mystiek van deze bijzondere begraafplaats staat onder druk. Veel tientallen jaren oude bloedbeuken zijn doodziek. Aangetast door schimmel, mogelijk ook een gevolg van de klimaatverandering. De storm van afgelopen vrijdag velde weer een grote beuken en ook enkele oude naaldbomen. In hun val vernielden ze naar schatting zo'n dertig graven.

Dat bomen omwaaiden, was al niet meer de eerste keer. In de zomer braken ook al enkele grote takken uit de bomen. De toestand van veel bomen is steeds slechter aan het worden en er is sprake van een domino-effect. Steeds als bomen vallen, komen andere bomen vol in de wind te staan. Zeker aan het begin van de herfst als de bomen nog vol in het blad zitten, is dat problematisch. De gemeente heeft een bomendeskundige ingeschakeld en verwacht inmiddels meerdere kap-adviezen te krijgen.

Voor iedere bezoeker is duidelijk dat als de grote bomen gekapt moeten worden, veel van die typische mystieke parkachtige sfeer verloren gaat. Juist die kathedralen van bomen zorgen voor sfeer, die niet eenvoudig is terug te planten. Nieuwe bomen moeten tegen extremer klimaat kunnen, maar ook die bomen hebben jaren en jaren nodig om groot te worden: mannetje boompje planten, boompje groot, mannetje dood. Anders gezegd: planten gebeurt dadelijk vooral voor de generaties na ons.

Ondertussen staan ook de graven zelf onder druk. In 2025 zijn er nog maar zo'n tachtig teraardebestellingen geweest aan de Tongerseweg. Begraven is lang niet meer zo vanzelfsprekend als vroeger. Tegelijkertijd is de lijst van de graven waarvan de grafrechten in 2025 verlopen een flink stuk langer, zo'n 120.

Hieronder een deel van die lijst.

Met het verstrijken van de jaren zal die balans steeds schever worden. En dat kan uiteindelijk leiden tot een dilemma. Graven waarvoor niet meer betaald worden opruimen of laten staan? Tegen opruimen spreekt dat met het verwijderen van de graven en de gedenktekens langzaam ook steeds meer gaten gaan vallen in het tijdsbeeld dat nu nog zo mooi is af te lezen aan de graven. Vóór opruimen spreekt dat ook voor veel graven wél nog grafrechten worden betaald. Die inkomsten verdwijnen natuurlijk als graven niet meer geruimd worden, ook als niet betaald wordt. In 2024 werd voor 624.000 euro aan grafrechten geïnd. Dat is iets meer dan de helft van de kosten die voor de Tongerseweg worden gemaakt.

Naar schatting worden nu elk kwartaal zo'n dertig tot 35 graven geruimd.

De recente storm zet ook nog eens de schijnwerpers op een ander probleem: achterhalen wie de nabestaanden zijn, wie nog rechten heeft op een graf en of er nog iemand is die zich om oude graven bekommert. Nabestaanden overlijden zelf, verhuizen in de loop der tijd. Kaartjes die op graven worden gehangen met de oproep aan nabestaanden om zich te melden, hebben bepaald niet altijd het gewenste effect. Online worden elk jaar actuele lijsten gemaakt van graven waarvoor niet meer betaald wordt. Soms is het zo dat nabestaanden bewust niet reageren: aan het ruimen van graf en gedenkteken zijn kosten verbonden, ruim 140 euro.

De privacywetgeving kan een rol spelen, al naar gelang hoe strikt die uitgelegd en toegepast wordt. Privacy hoeft de zoektocht naar nabestaanden of rechthebbenden niet te blokkeren. Gegevens van overledenen vallen in beginsel niet onder de AVG, de persoonsgegevens van levende nabestaanden zijn wel beschermd.

De gemeente mag zulke gegevens gebruiken voor zover dat nodig is voor haar taak, maar kan ze niet zomaar met anderen delen. Vrijwilligers kun je daar dus niet voor op pad sturen.

De Maastrichtse beheersverordening schrijft voor dat een ruiming van een graf minstens een jaar vooraf wordt aangekondigd. Is het adres van de rechthebbende onbekend, dan moet de gemeente de aankondiging minstens een jaar bij het graf en bij de ingang van de begraafplaats plaatsen. De vraag is dus niet alleen of nabestaanden gevonden kunnen worden, maar ook hoe ver de gemeente zoekt voordat zij die openbare waarschuwing inzet.