Inhoudsopgave
In de nacht van 20 op 21 december 1761 werd Maastricht opgeschrikt door de grootste buskruitramp uit haar geschiedenis. Een van de burgerslachtoffers was de drieënzeventigjarige prinses Fredericke Henriette van Hessen-Philippsthal.
De dag na de ramp, op 22 december, openden de notarissen Adam Matthias Ruijters en Johan Guichard de met lakzegels verzegelde envelop met daarin het handgeschreven Franstalige testament van de prinses.
Van die opening werd een notariële akte opgemaakt. Uit die akte blijkt dat prins Charles Wilhelm van Hessen-Philippsthal, een familielid van de prinses, in allerijl naar Maastricht was gereisd om de opening van het testament bij te wonen. Juist die akte vormt een fascinerende getuigenis van de gebeurtenissen die zich direct na de ramp afspeelden.
De schatkamer van de Limburgse geschiedenis
Deze notariële akte uit 1761 is slechts een van de vele juweeltjes in het archief van de Maastrichtse notarissen. Het notarieel archief wordt bewaard in de schatkamer van de Limburgse geschiedenis: het Historisch Centrum Limburg (HCL) in de Sint Pieterstraat. In tegenstelling tot het archief van de Amsterdamse Notarissen is het Maastrichtse notariële archief niet opgenomen in het prestigieuze Memory of the World-register van UNESCO. Die erkenning zal het Maastrichtse notariële archief waarschijnlijk nooit te beurt vallen. Dat doet echter niets af aan de grote historische waarde ervan. Integendeel: het notarieel archief vormt een onmisbare bron voor de geschiedenis van Maastricht en haar regio. Juist om die reden is het opmerkelijk dat de Maastrichtse en Limburgse politici geen oog lijken te hebben voor de enorme rijkdom aan notariële akten die in het HCL wordt bewaard.
Internationale geschiedenis
Recent schreef historica en columniste Amanda Kluveld in een column voor De Limburger: ‘Regionale geschiedenis is vaak internationale geschiedenis. Alleen zien we dat niet altijd.’ Die uitspraak is ook op het archief van de Maastrichtse notarissen onverkort van toepassing. Wie denkt dat dit archief voornamelijk bestaat uit de overdracht van huizen en andere rechtshandelingen waarvoor men ook anno 2026 een notaris bezoekt, zal verrast zijn. In werkelijkheid vormt het notarieel archief een uitzonderlijk rijke bron voor onderzoek naar de geschiedenis van Maastricht. Maastrichtse notarissen hebben in hun akten het leven van de inwoners van de stad vastgelegd. Bovendien laten die vele duizenden akten zien dat de stad altijd veel sterker verbonden is geweest met de wereld daarbuiten dan haar muren doen vermoeden.
Het Maastrichtse liefdesleven
Al diverse keren heb ik aandacht geschonken aan het feit dat de Maastrichtse notariële akten op zeer intieme wijze inzicht geven in het liefdesleven van de Maastrichtenaar. Verbroken trouwbeloften, ongewenste zwangerschappen, overspel, echtscheidingen, huiselijk geweld. Het maakte allemaal onderdeel uit van het dagelijks leven in Maastricht. In het HCL berusten de stille getuigenissen. Aan tafel bij de notarissen werden namelijk getuigenissen afgelegd en contracten gesloten. Daardoor weten we nu wat zich in de zeventiende en achttiende eeuw allemaal afspeelde in het persoonlijke leven van de Maastrichtenaar.
Garnizoensstad
Maastricht was een garnizoensstad. Dit zorgde voor een constante aanwezigheid van duizenden militairen in de stad. Die aanwezigheid had grote invloed op het dagelijks leven in de stad. Maastrichtenaren moesten verplicht militairen bij zich laten inwonen. Zij gingen liefdesrelaties aan met Maastrichtse meisjes, maar vormden ook een belangrijke cliëntenkring voor de prostituees in de stad. Maastrichtse ondernemers zorgden voor de uitrusting van militairen. Bij ruzies en vechtpartijen in herbergen waren niet zelden militairen betrokken. Militairen lieten testamenten opstellen, niet zelden op hun sterfbed. Het archief van de Maastrichtse notarissen is een onuitputtelijke bron om de militaire geschiedenis van Maastricht te reconstrueren. Testamenten van onder meer Franse musketiers liggen in het HCL te schreeuwen om aandacht.
Brood voor de armen
Niet enkel testamenten van Franse musketiers verdienen aandacht. Ook de testamenten van Maastrichtse burgers zijn te lang verwaarloosd. Die testamenten vertellen het verhaal van materiële welvaart, begrafenisrituelen en de pogingen om toegang te krijgen tot het hemelse paradijs. De ongehuwde Catharina Korvorst ondertekende op 7 maart 1766 haar testament bij de hiervoor genoemde notaris Johan Guichard. Zij wilde begraven worden in de Sint Nicolaaskerk, in het graf waar ook haar ouders en zus lagen. Catharina gaf in haar testament instructies over het luiden van de klokken van de Sint Nicolaaskerk en de naastgelegen Onze Lieve Vrouwekerk. Zij wilde dat tijdens haar uitvaart het altaar van de Sint Nicolaaskerk werd versierd met het mooiste zilverwerk en met witte bekleding. Ter bevordering van haar zielenheil moesten na haar overlijden brooduitdelingen worden gedaan aan de Maastrichtse rooms-katholieke armen. Ook moesten vele missen worden opgedragen in de Sint Nicolaaskerk en in diverse kloosterkerken in de stad. Catharina nam geen genoegen met eenvoud.
Het rijk van de tsaren
Maastrichtenaren onderhielden onder meer handelscontacten met Sint Petersburg in het rijk van de tsaren. Oplichters en dieven sloegen op de vlucht naar steden zoals Londen. Ook Maastrichtenaren die aan hun schuldeisers wilden ontkomen, zochten soms hun toevlucht tot zulke steden. Al deze verhalen zijn dankzij Maastrichtse notarissen bewaard gebleven. Ze verdienen het om eindelijk de aandacht te krijgen die ze toekomt. In welk geschiedenisboek over Maastricht lees je dat in onze stad in de achttiende eeuw ronselaren actief waren die op zoek waren naar mannen om de kolonie Suriname te bevolken? Waar lees je dat inwoners van Maastricht economische belangen hadden in de koloniën? De akten in het HCL vertellen het verhaal van een verborgen geschiedenis. In het HCL tref je zelfs akten aan die verband houden met slavernij. Je ontdekt verhalen over Maastrichtse mannen die in dienst traden van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en in verre oorden zoals Perzië overleden.
Het geheugen van Maastricht
De Maastrichtse notariële akten vormen een onuitputtelijke bron voor onze kennis van de Maastrichtse economie, het bijgeloof, de vestingwerken, de posterijen, misdaad en geweld, contacten met grote steden en koloniën, het religieuze leven, de tegenstelling tussen rijk en arm, de belegeringen, de politieke omwentelingen. Kortom: het notarieel archief is een historische bron die veel te lang verborgen is gebleven in het depot van het HCL. Juist omdat dit archief nog maar mondjesmaat is onderzocht, wachten er waarschijnlijk nog talloze onbekende verhalen op ontdekking. Daarom roep ik Maastrichtse en Limburgse politici op ervoor te zorgen dat dit uitzonderlijke archief eindelijk de aandacht en waardering krijgt die het verdient.
Van onze redactie
