Expert Omgevingswet Luc Winants: "Laat balk-gate het keerpunt zijn"

Inhoudsopgave

Luc Winants, docent Ruimtelijke Ontwikkeling aan Zuyd Hogeschool, tevens oud-wethouder en oud-burgemeester, geeft studenten les over de nieuwe Omgevingswet. Hij kan goed uitleggen dat een juiste toepassing van de Omgevingswet een nieuwe crisis zoals balk-gate juist kan voorkomen. "Laat “balk-gate” het keerpunt zijn. We gaan het anders doen. Co-Creatie is het sleutelwoord", zegt hij in onderstaande opinie.

Door Luc Winants

De invoering van de Omgevingswet is veel meer dan een juridische stelselwijziging. Het is een fundamentele andere manier van denken en werken. De wet nodigt overheden, inwoners en ondernemers uit om samen te kijken naar wat goed is voor de leefomgeving. Niet één sectoraal belang staat centraal, maar het algemeen belang.

Dat klinkt logisch maar in de praktijk blijkt het nog een flinke opgave.

Decennia lang hebben overheden gewerkt vanuit afzonderlijke disciplines. Monumentenzorg, verkeer, wonen, economie, duurzaamheid en veiligheid hadden hun eigen regels, procedures en belangen. Vaak kon één van die belangen uiteindelijk bepalen of een ontwikkeling wel of niet doorging. Vaak had dat te maken met de positie van de ambtenaar, de kracht van een bestuurder of het juiste momentum.

Bij ruimtelijke ontwikkelingen moet niet langer één sector de doorslag geven, maar moet er een integrale afweging plaatsvinden. Daarbij kunnen natuurlijk belangen met elkaar botsen. Dat is niet erg, graag zelfs. Meningsverschillen horen immers bij een democratisch samenleving. Maar als partijen er niet echt uitkomen moeten er heldere escalatie niveaus zijn die uiteindelijk leiden tot besluitvorming. Uiteindelijk is het de gemeenteraad die, namens de samenleving, de richting bepaalt en het algemeen belang afweegt.

Balk als schoolvoorbeeld

In Maastricht is een ingreep in een monumentaal pand, “een afgezaagde balk in een nieuw trappenhuis”, uitgegroeid tot een ware crisis.

Wat begon als een technisch vraagstuk, mondde uit in een strijd, een maandenlange bouwstop en een verstoorde relatie tussen de ondernemer en de gemeente. Het sectoraal belang van het monument lijkt uiteindelijk “de winnaar”.

Veel eigenaren van monumentale panden zijn inmiddels terughoudend geworden om überhaupt nog plannen te ontwikkelen voor de leegstaande bovenwoningen. Velen laten hun panden liever leegstaan dan dat zij een langdurig en kostbaar proces met de overheid moeten aangaan. Daarmee dreigen juist heel wat monumentale gebouwen die we zo graag willen beschermen, in verval te raken.

Maatschappelijke opgave

Nederland kampt met een groot woningtekort. Ook in Maastricht staan veel voormalige bovenwoningen in de binnenstad leeg. Juist deze panden bieden kansen voor extra woningen.

We willen wonen boven winkels stimuleren. Meer bewoners in de binnenstad zorgen voor meer levendigheid, sociale controle, veiligheid en economische vitaliteit.

De vraag die de Omgevingswet ons stelt is simpel: “Wat dient het algemeen belang”?

Het behoudt van monumentale waarden is belangrijk, maar dat geldt ook voor woningbouw, leefbaarheid, economische ontwikkeling en het voorkomen van leegstand en verval. Die belangen moeten niet tegenover elkaar worden gezet maar met elkaar in balans worden gebracht.

Participatie

De Omgevingswet introduceert participatie niet als een verplicht nummer of een administratief vinkje. Participatie is een uitnodiging om samen een nieuwe werkelijkheid te creëren, co-creatie.

Ondernemers, bewoners, erfgoeddeskundigen, bestuurders en ambtenaren moeten samen zoeken naar oplossingen die meerdere belangen dienen. Dat vraagt om een open houding, vertrouwen en de bereidheid om buiten de eigen sectorale- of eigen- belangen te denken.

Nieuwe overheid

De Omgevingswet vraagt heel nadrukkelijk om een andere manier van sturen binnen de gemeentelijke organisatie en het gemeentebestuur.

Ambtenaren zijn niet langer uitsluitend de bewaker van hun eigen beleidsdomein. Zij gaan op zoek naar de verbinding en de afweging van belangen, ze kunnen tijdig escaleren en sturen op voortgang, kwaliteit en oplossingen.

Dat vraagt om een veilige werkomgeving en daadkrachtige managers die sturen vanuit het algemeen belang. De energie moet niet zitten in de kwantiteit van rapporten maar in de kwaliteit van het advies aan de gemeenteraad. Zet in op je eigen professionele organisatie en ga niet, als het moeilijk wordt telkens buiten de deur shoppen bij duur betaalde adviesbureaus omdat die kennelijk eerder het vertrouwen krijgen dan je eigen mensen.

Houding en Gedrag

De samenleving lijkt soms op een te hard opgeblazen ballon. Er is weinig voor nodig om die te laten knallen. Dat vraagt om een andere houding en vaardigheden van de professionals van onze overheid. Hoe ga je de relatie met je omgeving zichtbaar verbeteren en kun je maatschappelijke spanningen voorkomen en/of oplossen. Natuurlijk kan de overheid dat niet alleen. Alle partijen, inwoners, politiek, ambtenaren en media, moeten bereid zijn om een nieuwe weg in te slaan en anders met elkaar te gaan samenwerken. Dat gaat niet van de ene op de ander dag. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Het verhaal van de balk zou vanaf nu een mooi voorbeeld moeten zijn van “hoe het ooit was”. Co-creatie volgt een andere route voor onze inwoners, de overheid, de politiek en allen die betrokken willen zijn.

Van gelijk krijgen naar samen creëren.

Maastricht staat aan de vooravond van ingrijpende ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen. Neem Limmel aan de Maas, de vervolmaking van het Sphinx - Belvedère kwartier, de revitalisering van de stationsomgeving of neem de complexe maar ook de magnifieke uitdaging van het ENCI gebied. We moeten als de wiedeweerga gaan vergroenen en verduurzamen. De leefbaarheid komt ernstig onder druk te staan als we niet werken aan klimaatadaptatie en het terugdringen van het autogebruik. Ruimte voor ontmoeting vraagt om een herbezinning op onze openbare ruimte en hoe kun je sociale ongelijkheid tegengaan in onze wijken. Last but not least, de netcongestie. Die vraagt om een aanpak die vandaag moet beginnen.

Daar is veel overleg voor nodig en de bereidheid om samen in het gewenste tempo die nieuwe weg te volgen. De nieuwe Omgevingswet geeft ons hét instrument in handen om op die manier voortvarend aan de slag te gaan. We hebben inspirerende voorbeelden nodig die deze nieuwe werkwijze in gang zetten en laten zien dat het anders kan. De urgentie is groot dus, niet kakelen maar eieren leggen.

Luc Winants, docent Ruimtelijke Ontwikkeling Zuyd Hogeschool