Inhoudsopgave
Muizen en ratten hebben inmiddels vrij spel in de stad, op elke 'onzichtbare' hoek van de straat staan elke dag genoeg stinkende vuilniszakken. De lantaarnpalen bij Minckeleers op de Markt zijn al dik twee jaar verdwenen en kennelijk niet meer te repareren, net als de 'zakpaal' in de Boschstraat. In de binnenstad - helemaal volgekliederd met grafitti - wordt niet meer consequent gehandhaafd op reclame-uitingen aan de panden. Overlast van geparkeerde fietsen. Het ziet er allemaal goedkoop en armoedig uit.
Tijdens een tropische zomer draait het enige nog steeds vrij nieuwe gemeentelijke zwembad, dat circa 25 miljoen euro kostte, maar op halve kracht. Steeds liggen er baden uit. En niet de bomen maar het onkruid groeit her en der tot in de hemel. Het zijn zomaar enkele voorbeelden die het falen van het stadhuis - de stad is schatrijk - heel zichtbaar zichtbaar maken. De stad is niet 'in control'.
Minder zichtbaar maar voor de stad veel desastreuzer is dat de stad er maar niet in slaagt vergunningen binnen een redelijke tijd af te geven. Balkgate in de Kleine Staat 20 heeft nu een grote broer gekregen in de Mariastraat. Daar wil een ontwikkelaar acht appartementen boven winkels bouwen en probeert daarvoor al 3,5 jaar een vergunning te krijgen. Drie - en - een - half - jaar. En vooral door vertragingen vanuit de afdeling cultureel erfgoed van het stadhuis is die vergunning er nog steeds niet. Gevolg: panden vervallen steeds verder. 'Maastricht verdient beter', schreef de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed al in een voor de stad en de afdeling Cultureel Erfgoed vernietigend rapport.
Niet te vergeten ook de diverse rapporten van de Rekenkamer Maastricht, die de raad onafhankelijk adviseert. In die rapporten wordt duidelijk dat als al aanbevelingen worden gedaan, zoals bijvoorbeeld het zwembad, die goede raad achteraf aan dovemansoren gericht blijkt te zijn geweest.
Op nog een ander niveau is veelzeggend dat de gemeente er simpelweg niet in slaagt om haar plannen uit te voeren. Jaarlijks blijven er tientallen miljoenen euro's over. Kort gezegd: de stad is wel kampioen beleid maken, maar wordt volledig weggetikt in de onderste regionen als het gaat om uitvoering. Dat is schadelijk voor de lokale economie. In het bedrijfsleven zouden de verantwoordelijken hun ontslag krijgen als ze niet leveren. Eindelijk zaken gaan uitvoeren is niet voor niks een van de doelstellingen van de nieuwe coalitie. Maar ook die wens is vooralsnog geduldig papier. Want hoe de nieuwe coalitie tientallen miljoenen euro's extra wil gaan uitgeven, is nog in nevelen gehuld.
Het falen in het stadhuis en het falen van delen van de ambtenarij duurt al jaren. In 2023 was er een grote reorganisatie waarbij vele honderden ambtenaren een nieuwe functie kregen. Niks zo hardnekkig als cultuur, die als een Japanse Duizendknoop is. De bedoeling was om het ambtelijk apparaat effectiever in de richten, om integraler - afdelingsoverstijgender - naar kwesties te kijken, om meer snelheid in uitvoering te krijgen. Die reorganisatie is als mislukt te beschouwen, zo concludeerde onderzoeksbureau Berenschot recent nog. Vooral de 'hark' van de organisatie is veranderd: op papier lopen de lijntjes nu anders.
Waar het rapport Berenschot de opdracht aan de stad in de titel is verwerkt met 'Dynamieken doorbreken', wordt in het rapport een gitzwart beeld geschetst van een giftige cultuur. Dat gaat over bijna alles: de onderlinge samenwerking in de gemeenteraad (coalitie-oppositie), tussen raad en college (besluiten zijn al lang elders genomen), in het college zelf (ieder voor zich), de rol van de burgemeester, de aansturing van de koninkrijkjes in het ambtelijk apparaat en de verkeerde rolopvattingen binnen het ambtelijk apparaat (zaken eindeloos onderling afstemmen en uitonderhandelen en de politieke keuzes niet aan het college laten).
Voormalig wethouder Frans Bastiaens verloor regelmatig op niet te verstane wijze zijn geduld. Ook voormalig wethouder Johan Pas sprak met stemverheffing als afspraken niet bleken nagekomen. Ook andere wethouders zagen dat het ambtelijk apparaat veel te traag leverde, maar hielden kritiek binnenskamers. Het leidde uiteindelijk tot wel het gedwongen vertrek van gemeente-secretaris Gert-Jan Kusters, die daarvoor verantwoordelijk werd gehouden.
Voor Maastricht is - als je alles afpelt - eigenlijk maar één vraag van belang. Hoe kun je stadhuis en ambtenarij weer in beweging krijgen? Want dit Maastricht, dat gun je niemand. 3,5 jaar wachten op een bouwvergunning voor acht appartementjes in totaal vervallen monumentale panden is niet meer uit te leggen. Dan kun je bijna spreken van een 'failed city'.
Een ambtelijk apparaat dat veel te traag levert, het vertrek van de gemeentesecretaris, de harde conclusies van het bureau Berenschot, een vernietigend rapport van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed over een ambtelijke afdeling, diverse kritische rapporten van de Rekenkamer Maastricht, jaar in jaar uit veel meer beleid dan uitvoeringskracht.
Alle signalen hebben gemene delers als het gaat om de analyse hoe het zover is kunnen komen. Een zwakke en versnipperde gemeenteraad, die de afgelopen vier jaar elk voorstel van het college steeds van een comfortabele meerderheid voorzag. De raad zou het hoogste gezag moeten zijn in de gemeente, maar is dat simpelweg niet. Een college dat wel individuele kwaliteiten bezat, maar totaal geen team was. Dan verlies je ook de wedstrijd. De burgemeester die er halverwege zijn eerste ambtstermijn van zes jaar niet in geslaagd is van het college een team te maken. Hij heeft na het rapport Berenschot beterschap beloofd. De reorganisatie en de aansturing van het ambtelijk apparaat heeft ook niet geleid tot de gewenste effecten. De stad zoekt nu overigens een nieuwe gemeentesecretaris: de hoogste ambtelijke baas. Dat kan een heel klein begin van een oplossing zijn.
De onderzoeken, de reorganisatie, het vertrek van de gemeente-secretaris, een werkelijk gigantisch verloop in topambtenaren: het kost allemaal klauwen geld. Dat is directe schade. De veel grotere indirecte schade is de stilstand, die het gevolg is van te weinig uitvoering, van veel te traag vergunningen verstrekken. Honderden woningzoekenden hadden al lang boven winkels kunnen wonen, als de stad maar visie en ook en beetje lef zou hebben. Het zou een levendigere en veiligere binnenstad opleveren. En natuurlijk ook meer OZB-euro's.
De vraag is ook of raad, college, de burgemeester en de ambtelijke top wel voldoende 'sense of urgency' hebben? Voor de burgemeester zou dit 'Chefsache' moeten zijn. Zelf de mouwen opstropen en doorpakken. En misschien iets preciezer gezegd: knopen doorhakken. Maar vanuit natuurlijk leiderschap een bestuurlijke en organisatorische crisis adresseren lijkt niet meteen de grootste competentie van burgemeester Wim Hillenaar. Een paar dagen op cursus gaan bij de London School of Economics op uitnodiging van miljardair Michael Bloomberg is ongetwijfeld ontzettend leerzaam, maar is dat wat je wil uitstralen als ondernemers jaren moeten wachten op een vergunning? Of kun je in die tijd niet beter werken aan een vlammende nieuwjaarsspeech waarin je als burgemeester juist wel leiderschap laat zien?
De stad zou er goed aan doen na te denken over haar kerntaken en te stoppen met allerlei franje totdat haar kerntaken op orde zijn. Wat moet per se gebeuren en hoe voeren we die kerntaken goed uit? Welke mensen hebben we daarvoor nodig? Welke cultuur moeten die mensen meebrengen? Het is duidelijk dat voor heel veel verantwoordelijken eigenlijk zou moeten gelden: functie elders. Begin ook met een frisse nieuwe start bij de afdeling Cultureel Erfgoed. De verhoudingen tussen die afdeling en veel initiatiefnemers in de stad zijn te verzuurd geraakt. Schoon schip maken.
De bezem door het stadhuis halen. Waarbij, zoals Berenschot terecht constateert, de gemeente niet meer kan zonder externe hulp om de dynamiek te doorbreken. Ga terug naar af. Terug naar een veel kleinere en compactere overheid en meer vertrouwen hebben in ondernemers en in het maatschappelijk middenveld. Geef de stad de ruimte, zet niet bij elk gesprek in het stadhuis dat een beetje moeilijk is een jurist aan tafel om te kijken of wel binnen de lijntjes wordt gekleurd.
Het zou niet moeten mogen: wel alles doen om binnen de lijntjes te kleuren, maar dan toch een initiatiefnemer 3,5 jaar op een vergunning laten wachten. Je zou zeggen: als de gemeente meer dan een jaar de tijd laat verstrijken alvorens te beslissen op een vergunning, dan wordt die automatisch - van rechtswege - beschouwd verleend te zijn. Om met D66 te spreken: Het kan wél.
Voorlopig gebeurt er sowieso niks. Het stadhuis viert zomerreces. En wat vooral wel nog even gecheckt moet worden is of er niemand vergeten is bij het uitnodigen van de relaties uit Den Haag en uit de zakenwereld voor het Preuvenemint. Want ook al loopt de vergunningenmachine van de stad zo nu en dan muurvast, ook na Rieu op het Vrijthof moet het feest wel doorgaan.
Het is dat beeld van het uiterlijke succes van de stad, waaraan het stadhuis zich graag spiegelt en wat ze graag uitdraagt. Een mooie historische stad, veel toeristen, een bomvolle evenementenkalender. Kijk toch eens hoe goed wij het doen. Alles is hier toch sjiek en sjoen. Neet daan?
Van onze redactie
