In het stadhuis lijkt niemand echt de baas

Maastricht zoekt een nieuwe gemeentesecretaris. Op papier wordt dat de hoogste ambtenaar van de stad. In de praktijk wacht hem of haar een veel grotere opdracht: ervoor zorgen dat in het stadhuis eindelijk weer duidelijk wordt wie waarover gaat. Want wie de jongste dossiers naast elkaar legt, kan maar moeilijk aan de indruk ontkomen dat momenteel niemand echt de baas is.

ANALYSE

De gemeenteraad is formeel het hoogste bestuursorgaan. Het college bestuurt en de ambtenaren adviseren en voeren uit. Zo hoort het. In Maastricht lijken die rollen steeds meer door elkaar te lopen. Ambtelijke adviezen worden besluiten omdat wethouders niet ingrijpen. Moties van de raad blijven zonder zichtbaar gevolg. En als een wethouder wél nadrukkelijk de leiding neemt, dreigt meteen het andere uiterste: eigenmachtig bestuur.

Neem wethouder Guiseppe Noteborn. In de kwestie rond Populierweg 106 moesten de eigenaren zelf een parkeerdrukmeting laten uitvoeren. De gemeente zei niet over bruikbare cijfers te beschikken. Later bleek er wel degelijk een parkeeronderzoek uit 2019 te liggen. Goed genoeg om de complete herinrichting van de Populierweg, Dolmansstraat en Bethlehemweg op te baseren, maar volgens het stadsbestuur te oud om te gebruiken voor één woning die feitelijk al sinds 2009 bestaat.

Het is goed mogelijk dat Noteborn niet wist dat dat onderzoek er lag. Maar zijn ambtenaren hadden dat wel moeten weten. Vervolgens corrigeert de wethouder de ambtelijke redenering niet. Hij neemt haar over.

Bij P+R Noord gaat het opnieuw mis. Noteborn stuurt de raad een brief met een verwachte startdatum voor de werkzaamheden, terwijl bezwaren nog moeten worden behandeld en de bezwaarmakers zelfs nog moeten worden gehoord. BuurtNetWerk Limmel vraagt zich begrijpelijkerwijs af wat die bezwaarprocedure dan nog voorstelt. Ook als ambtenaren de brief hebben opgesteld, is het de wethouder die hem verstuurt en ervoor verantwoordelijk is.

Bij wethouder Hubert Mackus tekent zich hetzelfde patroon af. Ondernemer Sidney Sour probeert wekenlang met hem in contact te komen over zijn gewenste uitbreiding in de Beatrixhaven. Sour krijgt geen gesprek, maar wel een afwijzende gemeentelijke brief. De regels zouden geen ruimte bieden, terwijl in een vergelijkbaar geval wel een uitzondering is gemaakt.

Bij de kerststrik van Pierre Rieu blijft Mackus achter Welstand staan. Bij het Ronald McDonald Huis is het ontwerp inmiddels zes keer behandeld, lopen de kosten op en blijft een oplossing uit. Bij Balkgate houdt de ambtelijke lijn stand, ondanks een motie van de raad voor soepeler monumentenbeleid. En aannemer Wim Knols wacht in de Mariastraat na drieënhalf jaar nog steeds op een vergunning voor acht woningen. Iedere keer komt er een nieuwe vraag, een aanvullend onderzoek of een extra detailtekening.

Niet één ambtenaar is daar de baas. Het proces is de baas.

Dat is misschien wel de echte kwaal van Maastricht. Iedere ambtenaar bewaakt vanuit zijn eigen vakgebied een regel, risico of beleidsuitgangspunt. Niemand voelt zich verantwoordelijk voor het uiteindelijke resultaat. De wethouder krijgt een integraal ambtelijk advies en presenteert dat vervolgens alsof er geen andere keuze mogelijk is. De raad stelt vragen, neemt een motie aan en gaat daarna over tot de orde van de dag.

Ook in het stadiondossier van MVV werd dat zichtbaar. Directeur Fred Seijben van WOM Belvédère somde publiekelijk alle bezwaren tegen een stadion op de kop van Belvédère op. Het college was samen met MVV nog bezig met onderzoeken, maar na zijn presentatie kon bij raadsleden al het beeld ontstaan dat het stadion daar onmogelijk was. Wie bepaalt dan de politieke koers: de raad, de wethouder of degene die de problemen als eerste definieert?

Dat wethouders meer macht moeten pakken, is echter een te eenvoudige conclusie. Oud-wethouder Frans Bastiaens liet het tegenovergestelde risico zien. Hij regelde €600.000 voor de Nederlandse Dansdagen en later €100.000 voor een kerstshow op het Onze Lieve Vrouweplein. De gemeenteraad werd daarmee achteraf geconfronteerd. Rond de Bonbonnière ontstond bovendien discussie over een extra betaalde adviesopdracht aan de directeur van Toneelgroep Maastricht.

Bastiaens verschool zich niet achter zijn ambtenaren. Hij drukte juist zijn eigen stempel. Berenschot constateerde vervolgens dat ambtenaren hem als dominant, emotioneel en onvoorspelbaar ervoeren en daardoor minder vrij durfden te adviseren.

Daarmee zijn beide uitersten zichtbaar. Een wethouder die niet stuurt, maakt het ambtelijke advies onaantastbaar. Een wethouder die te hard stuurt, brengt de onafhankelijke ambtelijke advisering in gevaar.

Berenschot beschreef precies die ontregeling. Afdelingen werken langs elkaar heen, dossiers blijven rondgaan, managers proberen hun medewerkers tegen bestuurlijke druk te beschermen en ambtenaren brengen kwesties niet tijdig naar de bestuurlijke tafel. Tegelijk werken wethouders te veel vanuit hun eigen portefeuille, worden risico’s soms uit dossiers gehaald en worden besluiten informeel voorbereid voordat de raad aan zet is.

En de gemeenteraad? Die sprak uren over het rapport, maar de coalitie sloot de rijen. Verantwoordelijkheid werd iets van het systeem en daarmee uiteindelijk van iedereen. Als iedereen verantwoordelijk is, is niemand aanspreekbaar.

Precies daar ligt de opdracht voor de nieuwe gemeentesecretaris. Niet om zelf de baas van Maastricht te worden, maar om ervoor te zorgen dat iedereen zijn eigen rol weer vervult.

Ambtenaren moeten onafhankelijk adviseren en daarbij niet alleen uitleggen waarom iets niet kan, maar ook laten zien welke politieke keuzes en uitzonderingen mogelijk zijn. Wethouders moeten vervolgens zelf een belangenafweging maken en daarvoor verantwoordelijkheid nemen. De gemeenteraad moet niet alleen wensen uitspreken, maar opdrachten voorzien van een termijn en consequenties als ze niet worden uitgevoerd.

De nieuwe gemeentesecretaris zal verkokerde afdelingen moeten dwingen samen één helder advies te leveren. Elk groot dossier moet één verantwoordelijke eigenaar krijgen. Procedures moeten een einddatum hebben. En als verschillende ambtelijke belangen botsen, moet het geschil tijdig op de tafel van het college belanden. Niet na drie jaar, maar op het moment dat een politieke keuze nodig is.

Daarvoor is een gemeentesecretaris nodig die ambtenaren beschermt tegen bestuurlijke willekeur, maar die tegelijk durft in te grijpen wanneer de organisatie blijft draaien zonder te leveren. Iemand die tegen een wethouder durft te zeggen dat een wens onrechtmatig is, maar ook tegen een afdeling dat een negatief advies niet hetzelfde is als een veto.

Misschien moet daarvoor ook het directieteam opnieuw worden samengesteld. Maar belangrijker is dat de nieuwe gemeentesecretaris van burgemeester en college werkelijk het mandaat krijgt om de organisatie te veranderen. Zonder die steun wordt ook de volgende hoogste ambtenaar vermalen tussen ongeduldige wethouders, verkokerde afdelingen en een raad die veel vraagt maar zelden doorpakt.

De vraag is dus niet of de nieuwe gemeentesecretaris de baas van het stadhuis wordt. De vraag is of hij of zij ervoor kan zorgen dat Maastricht eindelijk weer bestuurbaar wordt.

Want nu lijkt niemand echt de baas. Behalve het proces.