Inhoudsopgave
Het is een lange en taaie worsteling voor de gemeente Maastricht. Hoe houd je én grip op het aanbod van dure algemene voorzieningen voor je burgers en hoe houd je te tegelijkertijd de kosten in de hand? Die vraag is actueel voor bijvoorbeeld het Geusseltbad, voor het Theater aan het Vrijthof en voor het sociaal ontwikkelingsbedrijf MTB. Het 'cultuurcluster' Centre Céramique / Natuurhistorisch Museum / Kumulus is in 2023 intern verzelfstandigd.
Het Geusseltbad presenteerde deze week een verlies van 1,9 miljoen euro. Het bad is eigenlijk een bak van ellende. In 13 jaar tijd is zo ongeveer alles misgegaan wat mis kon gaan. En als er niks verandert, zal ook niets aan de resultaten veranderen. Niemand lijkt er overigens wakker van te liggen: de gemeenteraad stemde de laatste vergadering over drie zwembad- en natuurwatermoties, maar uitgerekend de motie waarin ook een onderzoek werd bepleit naar de exploitatie van het Geusseltbad werd weggestemd. Geen onderzoek naar het management of naar de lege uren van de baden in het Geusseltbad, terwijl er wel gekeken gaat worden of er behoefte is aan een tweede zwembad in de stad.
De toch redelijk rampzalige gang van zaken rond het Geusseltbad schreeuwt juist om een extern onderzoek. Zo'n onderzoek is niet alleen van belang voor het zwembad, maar ook voor de toekomstige Bonbonnière, de toekomstige Middenzaal en de verzelfstandiging van het Theater aan het Vrijthof, dat de directie van het theater bepleit. Om maar twee voorbeelden te noemen.
Even terug naar de jaren voor 2013. Maastricht had zwembad De Dousberg, het zwembad in Heer en er was zwemmen voor doelgroepen in Vijverdal. Die drie verouderde baden zouden dicht gaan en er zou een nieuw zwembad bij de Geusselt komen. In de euforie van het moment was het wethouder Gerdo van Grootheest die bedacht dat Maastricht het meest energiezuinige bad van Europa moest krijgen. Van Grootheest was van GroenLinks.
Nog voordat het bad open ging was er al een enorme financiële tegenvaller. Het Geusseltbad was 8 miljoen euro duurder uitgevallen dan de berekende 17,8 miljoen euro aan investering.
Dat doet denken aan de financiering van de Middenzaal die nog gebouwd moet worden in het Theater aan het Vrijthof. Die was begroot op 7,5 miljoen euro. Tegen dat bedrag zei de raad 'ja'. Vervolgens rekende een ander team van externe deskundigen even later uit dat het zeker 15 miljoen euro zou gaan worden. Wethouder Frans Bastiaens reserveerde vervolgens nog eens 1,4 miljoen euro extra. Let op: met de bouw moet nog begonnen worden.
In Maastricht is nu iedereen het erover eens dat de Bonbonnière het nieuwe paradepaardje van de stad moet gaan worden. De stad heeft er al twintig miljoen euro voor gereserveerd: Geld spielt keine Rolle in het schatrijke Maastricht. De euforie voor de Bonbonnière is vergelijkbaar met het optimisme voor de bouw van het Geusseltbad. De geschiedenis herhaalt zich.
Terug naar het zwembad.
Het bad kreeg warmte-terugwin-tegeltjes. Het bad kreeg kozijnen van bamboe. De tegeltjes deden niet wat beloofd was maar lieten los. De bamboe-kozijnen konden de druk niet aan en moesten vervangen worden. Schroeven die gebruikt waren bleken niet van roestvrij staal. Nogal onhandig in een zwembad. De schroeven moesten vervangen worden. De coating van de buitenbaden werd een hoofdpijndossier. Al na twaalf jaar, in 2025, moest het eigenlijk nog nieuwe bad drie maanden dicht voor groot onderhoud.
Wat bij het Geusseltbad niet was meegenomen waren praktijkervaringen van bijvoorbeeld Bertil Kaanen, toenmalig directeur van Mosaqua in Gulpen. Het advies van hem en anderen om geen acht maar tien banen in het 25-meter bad te maken, werd terzijde gelegd. Ook het pleidooi voor een veel grotere ligweide en een onderzoek naar het betrekken van de Geusseltvijver als natuurzwemvijver bij het nieuwe bad haalde het niet. De voorgestelde koppeling met de sporthal was voor de ervaringsdeskundigen een no-brainer: het zou het exploitatieverlies met drie ton verminderen. Want je zou niet alleen de warmte van het zwembad kunnen delen, je zou ook heel veel kosten kunnen delen. De Geusselt Sporthal werd apart gebouwd, achter het voetbalstadion.
Afgezien van alle technische malheur, leert het Geusseltbad nog een belangrijke les. In dertien jaar tijd zijn er vijf directeuren geweest. Sommige van hen hadden geen enkele ervaring in het runnen en exploiteren van een zwembad. Ze kregen vanuit de gemeente een mooi baantje, 'functie elders'. Het bad kwam te vallen onder Maastricht-Sport, een ambtelijke afdeling.
Het voordeel van die aansturing vanuit het stadhuis is dat je maximale grip hebt op het zwembad. Het nadeel is dat als de exploitatie niet maximaal efficiënt wordt uitgevoerd, de inkomsten snel achter kunnen blijven en de kosten juist hard kunnen oplopen. Als het niet iemands 'eigen' geld is waarmee je onderneemt, is er snel verlies van scherpte. Dan leiden roosterproblemen tot verkorte openingstijden in plaats van creatieve oplossingen om wel voldoende mensen te hebben.
Het personeel van De Geusselt zegt dat één van de directeuren, Maurice Bockting, wel goed begreep hoe je het Geusseltbad moest runnen. Hij introduceerde de wat het personeel 'rode brigade' noemde. Dat waren de mensen die administratieve of andere taken die ze hadden moesten laten vallen als er mensen aan 'de bak' nodig waren. De mensen van die rode brigade waren gekwalificeerd om toezicht te houden aan de waterkant, ze konden ingrijpen bij een incident. Baden sluiten of de openingstijden inkorten zoals nu gebruik is geworden, was er niet bij. Het spreekt vanzelf dat met zo'n 'rode brigade'- instelling de financiële resultaten een stuk rooskleuriger zijn.
De laatste jaren is het Geusseltbad in een negatieve spiraal terechtgekomen. Een langdurig arbeidsconflict, ontevreden gebruikers, beperkte openingstijden, een hoog ziekteverzuim en uiteindelijk een slecht financieel resultaat. Je zou voor minder een keer een extern onderzoek laten uitvoeren.
De Rekenkamer van Maastricht heeft al twee keer gekeken naar het Geusseltbad. In 2018 schreef de Rekenkamer het rapport ‘Wat kost een nieuw zwembad? – Onderzoek naar de besluitvorming en exploitatie van het Geusseltbad’. De Rekenkamer constateerde samengevat dat de gemeente eigenlijk nooit financieel 'in control' was geweest. Het tweede onderzoek in 2024 was pijnlijk voor de gemeente: met de aanbevelingen uit 2018 was eigenlijk niks gedaan. De Rekenkamer herhaalde daarom nog maar eens de aanbevelingen.
1. Bij majeure projecten consequent risico’s vooraf systematisch in beeld brengen, deze voldoende onderbouwd te kwantificeren en in een risicoregister vast te leggen en tevens de beheersingsmaatregelen voldoende toe te lichten;
2. Bij majeure projecten een projectbegroting opstellen die als beheersingsmiddel kan dienen bij de beheersing van de kosten en de opbrengsten van het project en de gemeenteraad hier periodiek over informeren;
3. Ramingen van de totale gemeentelijke lasten van het Geusseltbad transparant en voldoende onderbouwd in afzonderlijke begrotingen van het Geusseltbad vast te leggen en deze tesamen met de werkelijke resultaten met de raad te delen;
4. Tariefsaanpassingen jaarlijks voldoende te documenteren in hoeverre deze het gevolg zijn van indexeringen of als gevolg van mutaties in het exploitatieresultaat.
En wat de Rekenkamer constateerde voor het Geusseltbad, dat zou de raad beter niet in de wind kunnen slaan. Zoals gezegd: nu is er een juichstemming voor de Bonbonnière en ook voor de Middenzaal. Dat zijn net zo'n "majeure projecten" als de bouw van het zwembad ook was. Twee zalen die elk mikken op zo'n 300-400 stoeltjes. Voor beide zalen die - bij de huidige wetenschap - samen richting de vijftig miljoen euro gaan kosten is er meer dan voldoende vraag vanuit het culturele veld, zo wordt bezworen. Dat de voorziene verzelfstandiging van het Theater aan het Vrijthof dat de nieuwe Middenzaal krijgt commercieel kan botsen met de belangen van de exploitatie van de Bonbonnière, dat is iets voor zwartkijkers.
Voor het zwembad is het nu de vraag of doorgegaan moet worden op de huidige weg, of dat bijgestuurd moet worden? Moet er een juridische vorm komen waarin het zwembad veel 'ondernemender' te werk kan gaan? Negatief geformuleerd: kun je met een ambtelijke aansturing wel ondernemen?
Het is een vraag die voor de stad telkens terugkeert.
De directie van het Theater aan het Vrijthof wil verzelfstandiging om zo meer als "cultureel ondernemer" op te kunnen treden. De interne verzelfstandiging van het cultuurcluster Ceramique/Natuurhistorisch Museum/Kumulus was in 2023 ook ingegeven door efficiënter kunnen werken en het cluster in staat stellen meer eigen middelen te laten verwerven. Voor het sociaal ontwikkelingsbedrijf MTB wordt nu een GR, een Gemeenschappelijke Regeling, opgetuigd. De gemeenteraden zijn dan meer aan zet. De huidige NV-structuur van de MTB waarbij de gemeente aandeelhouder is en er een Raad van Commissarissen is, gaf de gemeente juist het gevoel dat ze veel te weinig grip had op het beleid van de onderneming.
Al met al is het steeds een lastige exercitie voor de gemeente. Wat te doen met het Geusseltbad?
Die vraag lijkt de gemeente zich ook te hebben gesteld. Zonder uitgebreid onderzoek naar de gang van zaken de afgelopen jaren is er nu wel al een nieuwe vacature uitgezet voor een nieuwe manager van Maastricht-Sport.
"De manager Maastricht Sport vervult op dit ogenblik ook de functie van directeur van de SPBS. Deze stichting levert het personeel voor het exploiteren van het Geusseltbad. Als directeur van de stichting spar je met de teamleider SPBS en ben je eindverantwoordelijk voor het goed functioneren van het Geusseltbad."
Expertise op het gebied van het runnen van een zwembad wordt overigens niet expliciet gevraagd. Wat wel gevraagd wordt: "Het zijn overtuigingskracht, een getting things done- mentaliteit en people skills die jou een effectieve manager maken."
Opmerkelijk is dat in de vacature voorgesorteerd wordt op veranderingen bij Maastricht-Sport en wellicht ook met betrekking tot het Geusseltbad: "De gemeente Maastricht is steeds in ontwikkeling. Hierdoor kan de feitelijke samenstelling van je afdeling in de komende periode wijzigen. Als jij de nieuwe manager wordt nodigen we je uit om hierover met ons mee te denken."
Tegen die achtergrond lijkt ook nog het bereikte akkoord tussen de gemeente en de vakbond FNV relevant. De FNV heeft in het al jaren slepende arbeidsconflict met de gemeente voor zijn leden in het Geusseltbad vrijwel alles binnengehaald op het gebied van betere beloning en arbeidsvoorwaarden, behalve het overhevelen van de medewerkers naar de ambtenaren-cao. De gemeente heeft daarmee zijn handen zoveel mogelijk vrijgehouden.
Het zwembad kan, net als de bedoeling is voor het Theater aan het Vrijthof, alsnog verzelfstandigd worden. Verkoop aan een private partij, verzelfstandiging via een NV-constructie waarbij de gemeente aandeelhouder blijft. In dat geval zoek je een goede directeur, een Raad van Commissarissen en maak je financiële afspraken en prestatie-afspraken.
Je zou zeggen: analyseer eerst hoe het is gegaan in het Geusseltbad, zoek een oplossing voor de problemen alvorens je gaat voorsorteren op een tweede zwembad voor de stad.
Van onze redactie
Van onze redactie
