Inhoudsopgave
Een muur van een opvanglocatie in Bocholtz wordt beklad met twee woorden: „Stop islam”. De vermoedelijke dader wordt opgespoord, spreekt met de burgemeester en de gemeente Simpelveld kondigt aangifte aan. De bekladding zou maatschappelijke onrust veroorzaken.
In Maastricht bezetten gemaskerde pro-Palestijnse activisten ondertussen tot twee keer toe een universiteitsgebouw. Ze blokkeren de normale bedrijfsvoering, weigeren te vertrekken en moeten uiteindelijk door de politie uit het gebouw worden gehaald. Bij de eerste bezetting achtte het Openbaar Ministerie het zelfs onwenselijk dat de politie de identiteit van de bezetters vaststelde. Dat zou een „chilling effect” kunnen hebben: de actievoerders zouden zich bij een volgende demonstratie misschien geremd voelen.
En wanneer Frans Timmermans, inwoner van Maastricht en inmiddels minister van Staat, Israëlische politici en hun optreden tegenover de Palestijnen vergelijkt met nazi-Duitsland en de Holocaust, belandt ook dat dossier bij de hoofdofficier van justitie in Maastricht. Nabestaanden van Holocaustslachtoffers hebben aangifte gedaan wegens groepsbelediging en haatzaaien.
Vier zaken die juridisch niet identiek zijn. Maar samen stellen ze wel één ongemakkelijke vraag: hanteert justitie in Maastricht dezelfde maatstaf voor iedereen, of hangt de mate van begrip mede af van de politieke richting van het protest?
Twee woorden
Laat vooropstaan: wie andermans muur bekladt, pleegt geen daad van vrije meningsuiting maar beschadigt andermans eigendom. Of er nu „Stop islam”, „Free Palestine”, „Fuck Israël” of „Klimaat nu” wordt geschreven, de eigenaar van het gebouw hoort daarvan geen slachtoffer te worden.
De gemeente Simpelveld mag dus aangifte doen. Sterker nog: het is logisch dat een overheid optreedt wanneer een gemeentelijk of door de gemeente gebruikt gebouw wordt beklad. In Bocholtz ging het om de buitenmuur van een tijdelijke noodopvang. De vermoedelijke dader is inmiddels gevonden en heeft een gesprek gehad met burgemeester Susanne Scheepers. Volgens de gemeente veroorzaakt de tekst maatschappelijke onrust.
Maar daarmee is nog niet gezegd dat de tekst „Stop islam” op zichzelf haatzaaien is.
De islam is een godsdienst en een ideeënstelsel. In Nederland mag een burger zich daar fel, ongenuanceerd en zelfs beledigend tegen keren. „Stop islam” is iets anders dan „Stop moslims”, „Weg met moslims” of een oproep om moslims geweld aan te doen. Godsdiensten hebben geen grondrecht om niet beledigd te worden. Mensen hebben wel bescherming tegen discriminatie, bedreiging en het aanzetten tot haat.
Het strafbare feit in Bocholtz lijkt daarom in eerste instantie vooral de bekladding te zijn. Niet automatisch de politieke of religieuze opvatting die met de verf is aangebracht.
Juist daarom moet het Openbaar Ministerie oppassen met grote woorden. Een lelijke of afwijzende mening over de islam is nog geen strafbaar groepsdelict. Het bekladden van een muur is dat mogelijk wel.
Bekladdingen Maastricht
De daadkracht in Simpelveld steekt bovendien merkwaardig af tegen wat in Maastricht al jaren het normale straatbeeld lijkt te zijn.
Gevels, elektriciteitskasten, tunnels, muren en straatmeubilair worden voortdurend volgespoten. Daar zitten gewone tags tussen, maar ook politieke boodschappen over Israël, Gaza, Palestina, zionisme, klimaat, politie en kapitalisme. Wie door de stad loopt, kan moeilijk volhouden dat elke politieke kreet op een muur onmiddellijk leidt tot een gesprek met de burgemeester, een publieke veroordeling en een aangekondigde aangifte.
Dat hoeft ook niet bij ieder verfspatje. Politie en justitie moeten prioriteiten stellen.
Maar prioriteiten moeten wel uitlegbaar zijn.
Wanneer twee woorden tegen de islam groot worden gemaakt omdat ze maatschappelijke onrust veroorzaken, kan niet tegelijkertijd de indruk ontstaan dat anti-Israëlische of anti-zionistische bekladdingen tot het geaccepteerde stadsdecor behoren. De strafbaarheid van vernieling hangt niet af van de vraag of de boodschap politiek links, rechts, pro-Palestijns, pro-Israëlisch, religieus of antireligieus is.
Een muur heeft geen politieke voorkeur.
Van demonstreren naar bezetten
Het verschil wordt nog groter wanneer de bekladding in Bocholtz wordt vergeleken met de bezettingen van universiteitsgebouwen in Maastricht.
In juni 2025 bezetten pro-Palestijnse actievoerders een gebouw van de Universiteit Maastricht aan de Zwingelput. Vijftien mensen werden door de politie aangehouden, maar niet naar hun identiteit gevraagd. Het Openbaar Ministerie besloot ook meteen dat ze niet zouden worden vervolgd.
De uitleg van justitie was opmerkelijk. Het vaststellen van de identiteit zou mogelijk een „chilling effect” hebben. Actievoerders zouden daardoor een volgende keer kunnen besluiten niet meer te demonstreren. Het OM wilde „zo min mogelijk obstakels opwerpen om te gaan demonstreren”.
Daar werd een principiële fout gemaakt.
Demonstreren is een grondrecht. Een gebouw binnendringen, bezetten, de toegang blokkeren en na een bevel weigeren te vertrekken, is geen zelfstandig grondrecht. De politieke boodschap kan beschermd zijn, maar de gekozen methode is dat niet automatisch.
Wie een gebouw bezet, kan zich niet onbeperkt achter het demonstratierecht verschuilen. Net zoals iemand die „Stop islam” op een eigen spandoek schrijft anders moet worden beoordeeld dan iemand die dezelfde tekst op andermans gevel spuit.
Het OM draaide die redenering in 2025 feitelijk om. Niet het naleven van de wet stond centraal, maar de mogelijke emotionele reactie van de overtreders op handhaving. De politie mocht hun identiteit niet vaststellen, omdat zij anders misschien minder snel opnieuw aan een actie zouden deelnemen.
Dat is geen chilling effect meer. Dat begint verdacht veel te lijken op een uitnodiging.
Voorspelbare herhaling
In april van dit jaar volgde een nieuwe bezetting. Ditmaal werd het Scannexus-gebouw aan de Oxfordlaan ingenomen. In dat gebouw staan kostbare en potentieel gevaarlijke MRI-installaties. De activisten weigerden ondanks gesprekken met het universiteitsbestuur te vertrekken. Na een bezetting die vrijwel de hele dag duurde, werden zij door de politie verwijderd en aangehouden. De politie meldde twintig aanhoudingen.
De Universiteit Maastricht deed aangifte en wil weten wie de bezetters waren. Maar bijna vier maanden later denkt het Openbaar Ministerie nog altijd na over de vraag of er vervolgd moet worden. Ook het verstrekken van de namen aan de universiteit wordt afhankelijk gemaakt van die vervolgingsbeslissing.
Vier maanden nadenken over een zaak waarin mensen in een bezet gebouw zijn aangetroffen, weigeren te vertrekken en vervolgens door de politie naar buiten worden gebracht: het is moeilijk uit te leggen.
De verdenking lijkt overzichtelijker dan in veel andere strafzaken. De betrokkenen zijn ter plaatse aangetroffen. Het gebouw was in gebruik. De rechthebbende wilde dat zij vertrokken. Er is gewaarschuwd en onderhandeld. Zij bleven zitten. Uiteindelijk was politie-inzet noodzakelijk.
Natuurlijk moet per persoon worden vastgesteld wat hij of zij precies heeft gedaan. Niet iedere aanwezige hoeft automatisch voor ieder mogelijk strafbaar feit verantwoordelijk te zijn. Maar dat vraagt onderzoek, geen bestuurlijk-filosofische bespiegeling van vier maanden over de vraag of handhaving misschien te afschrikwekkend is.
Het niet-vervolgen in 2025 heeft de actievoerders in elk geval niet geleerd dat het bezetten van gebouwen een grens overschrijdt. In april 2026 gebeurde het opnieuw, op een gevoeligere locatie en met grotere veiligheidsrisico’s.
Dat is het echte effect van gedogen: niet chilling, maar warming.
Gezicht bedekt, politie kijkt toe
Diezelfde terughoudendheid was zichtbaar tijdens de grote demonstraties in Maastricht op 16 mei.
Vooraf waren afspraken gemaakt om twee tegengestelde groepen uit elkaar te houden. Een harde kern van de pro-Palestijnse demonstratie trok toch de Wilhelminabrug over en zocht de confrontatie met het Nationaal Protest. Ook het verbod op gezichtsbedekking werd genegeerd. Een politieagent wees de organisatie erop dat gezichtsbedekking niet was toegestaan, maar demonstranten trokken zich daar niets van aan. Er werd vervolgens niet gehandhaafd.
Ook hier kan de politie operationele redenen hebben gehad om niet onmiddellijk in te grijpen. Handhaving tijdens een gespannen demonstratie is geen theoretische exercitie. Een aanhouding kan een groep in beweging brengen en tot geweld leiden.
Maar incidenteel de-escaleren is iets anders dan structureel regels laten varen zodra een groep voldoende gemaskerd, georganiseerd en vasthoudend optreedt.
Wanneer demonstranten ervaren dat afspraken over routes niet worden afgedwongen, gezichtsbedekking zonder gevolgen blijft en een eerdere gebouwbezetting niet eens tot identiteitsvaststelling leidt, wordt de norm steeds verder verlegd. De overheid beschermt dan niet langer het demonstratierecht, maar faciliteert de overtreding die eromheen wordt georganiseerd.
Daar betalen uiteindelijk ook vreedzame demonstranten de prijs voor. Hoe vaker activisten onder bescherming van het demonstratierecht grenzen overschrijden, hoe groter de druk wordt om demonstraties in algemene zin verder te beperken.
Frans Timmermans
Tegen Frans Timmermans is aangifte gedaan vanwege uitspraken in een interview met De Morgen. Hij stelde dat rechts en extreemrechts in Israël redeneren dat Joden alleen kunnen overleven als de Palestijnen verdwijnen. Volgens Timmermans is dat exact dezelfde redenering als die van de nazi’s, die vonden dat het Duitse of Arische volk alleen kon overleven als de Joden verdwenen.
Hij voegde daaraan toe dat grootouders en overgrootouders van Israëliërs tijdens de Holocaust werden vernietigd en dat „zij nu precies hetzelfde met een ander volk” doen. De aangifte wegens groepsbelediging en haatzaaien is ingediend bij de hoofdofficier van justitie in Maastricht, omdat Timmermans hier woont.
De uitspraken zijn historisch grof, generaliserend en voor veel Joden buitengewoon kwetsend. Timmermans schuift bovendien ongemerkt van kritiek op een Israëlische politieke stroming naar „hun grootouders” en „nu doen zij precies hetzelfde”. Daarmee vervaagt het verschil tussen een regering, politieke partijen, militairen, Israëliërs en Joden.
Toch betekent dat niet automatisch dat een strafrechter hem zal veroordelen.
Politieke uitingen genieten een ruime bescherming. Ook schokkende, grievende en ongenuanceerde vergelijkingen kunnen onder de vrijheid van meningsuiting vallen. Voor haatzaaien is meer nodig dan een beledigende historische parallel. Het OM moet onder meer beoordelen tegen welke groep de uitspraak precies is gericht, in welke context zij is gedaan en of daadwerkelijk wordt aangezet tot haat, discriminatie of geweld.
Maar juist dát maakt deze zaak interessant voor Maastricht.
Als het OM snel concludeert dat Timmermans’ uitspraken deel uitmaken van het politieke debat en daarom niet vervolgd moeten worden, zal het exact moeten uitleggen waarom „Stop islam” – voor zover het niet alleen om vernieling gaat – anders wordt behandeld.
Omgekeerd geldt hetzelfde. Wanneer het OM de man uit Bocholtz behalve voor bekladding ook voor een uitingsdelict zou vervolgen, maar bij zeer vergaande generalisaties over Israëliërs of Joden maximale ruimte ziet voor het politieke debat, ontstaat onvermijdelijk de verdenking van ideologische rechtsongelijkheid.
Verschillende burgemeesters
Ook het verschil tussen de burgemeesters valt op.
De burgemeester van Simpelveld heeft de vermoedelijke bekladder gesproken. De gemeente kondigt aangifte aan en benadrukt de maatschappelijke onrust.
De Maastrichtse burgemeester Wim Hillenaar was het in 2025 juist niet eens met de beslissing om de identiteit van de bezetters niet vast te stellen. Hij noemde die gang van zaken „ongewenst” en wilde de kwestie bespreken in de driehoek van burgemeester, politie en justitie.
Dat verschil laat ook zien waar de formele verantwoordelijkheid ligt. Een burgemeester gaat over openbare orde en kan namens de gemeente aangifte doen. De politie handhaaft onder gezag van burgemeester of officier van justitie. Maar uiteindelijk bepaalt het Openbaar Ministerie of iemand strafrechtelijk wordt vervolgd.
Scheepers kan daadkracht uitstralen. Hillenaar kan zich kritisch uitspreken. Maar de echte test ligt op het bureau van de hoofdofficier van justitie.
Daar komen de dossiers uiteindelijk samen.
Kern rechtsstaat
Het gaat er niet om dat de man uit Bocholtz vrijuit moet gaan. Wie een opvanglocatie bekladt, moet de schade vergoeden en kan voor de beschadiging worden vervolgd.
Het gaat er ook niet om dat iedere demonstrant die een regel overtreedt onmiddellijk een strafblad moet krijgen. Het opportuniteitsbeginsel geeft het OM ruimte om naar ernst, omstandigheden en proportionaliteit te kijken.
Maar die ruimte mag niet veranderen in begrip op politieke bestelling.
De indruk mag niet ontstaan dat een anti-islamitische uiting onmiddellijk wordt gezien als maatschappelijke ontwrichting, terwijl anti-Israëlische activisten gebouwen mogen binnendringen, zich mogen vermommen, afspraken mogen negeren en vervolgens worden beschermd tegen het vaststellen van hun identiteit omdat zij anders misschien niet terugkomen.
De wet beschermt het recht om vóór Palestina te demonstreren. De wet beschermt ook het recht om tegen de islam te zijn. Beide rechten eindigen waar bedreiging, discriminatie, geweld, vernieling, huisvredebreuk en het bewust onmogelijk maken van andermans werkzaamheden beginnen.
Dat is geen links of rechts standpunt. Dat is de kern van de rechtsstaat.
OM moet kleur bekennen
Het Maastrichtse Openbaar Ministerie kan de beslissing over Scannexus niet eindeloos voor zich uitschuiven.
Worden de bezetters vervolgd, dan maakt het OM duidelijk dat de lankmoedige lijn uit 2025 een uitzondering of een vergissing was. Dat zou een noodzakelijk herstel van de norm zijn.
Worden zij opnieuw niet vervolgd, dan zegt het OM feitelijk dat georganiseerd binnendringen en langdurig bezetten van een universiteitsgebouw binnen de marges van acceptabel politiek activisme valt, zolang geen zwaar geweld wordt gebruikt of grote vernielingen worden bewezen.
Dat wordt vervolgens de meetlat voor andere groepen.
Dan zal ook een actiegroep tegen asielopvang, de islam, klimaatbeleid of Israël zich bij een toekomstige bezetting op dezelfde mildheid kunnen beroepen. Niet omdat die groepen moreel gelijk hebben, maar omdat de overheid juridisch gelijk moet handelen.
En wordt de bekladder uit Bocholtz wél voortvarend vervolgd terwijl de Maastrichtse bezetters opnieuw worden ontzien, dan is de boodschap desastreus: twee woorden op een muur zijn voldoende voor krachtig optreden, maar een gebouw bezetten wordt met begrip en maandenlange juridische contemplatie omgeven — mits de daders de politiek juiste vlag meenemen.
Justitie hoeft geen politieke opvattingen tegen elkaar af te wegen. Justitie moet gedragingen beoordelen.
Een muur bekladden is een muur bekladden. Een gebouw bezetten is een gebouw bezetten. Een bedreiging is een bedreiging. Haatzaaien is haatzaaien. En vrijheid van meningsuiting geldt ook voor meningen die burgemeesters, universiteitsbestuurders, officieren van justitie of actievoerders verwerpelijk vinden.
Law and order begint niet bij strengere straffen. Het begint bij één herkenbare norm voor iedereen.
Maurice Ubags
Peter Eberson
Van onze redactie
Maurice Ubags
Van onze redactie
