CDA: "Groei 140.000 inwoners toch niet zelf verzonnen?"

Maastricht wil in 2040 meer dan 140.000 inwoners hebben. Het coalitieakkoord presenteert die groei inmiddels bijna als noodzakelijk en cijfermatig onderbouwd. Maar wie het woonbehoefteonderzoek van Stec en de Omgevingsvisie nauwkeurig naast elkaar legt, ziet iets anders. Stec voorspelt geen groei naar 140.000 inwoners. Het onderzoeksbureau kreeg die politieke ambitie als uitgangspunt mee en rekende vervolgens uit wat ervoor nodig is om haar te bereiken. Toch wordt het rapport nu gebruikt om diezelfde ambitie geloofwaardiger te maken. Een cirkelredenering.

Wat was er eerst: de ambitie om Maastricht naar 140.000 inwoners te laten groeien of het onderzoek waaruit blijkt dat die groei mogelijk is?

CDA-fractievoorzitter Gabriëlle Heine legde tijdens de politieke bespreking van het woonbehoefteonderzoek precies de vinger op die gevoelige plek. Zij hoorde de ambtelijke uitleg dat Stec op verzoek van de gemeente een vierde scenario had toegevoegd. In dat ambitiescenario werd uitgerekend wat nodig is om de groei uit de Omgevingsvisie te bereiken.

Heine vroeg zich daarop hardop af hoe die volgorde precies zat.

Heine zei dinsdagavond tijdens een presentatie van het Stec-rapport naar de woonbehoefte ervan uit te gaan dat de keuze voor ongeveer 140.000 inwoners in de Omgevingsvisie mede uit onderzoek van Stec voortkomt. De ambtenaar had in zijn presentatie echter juist uitgelegd dat dit inwonertal niet uit de prognoses van Stec volgt. "Het is op verzoek van de gemeente als afzonderlijk ambitiescenario doorgerekend", antwoordde hij.

Heine over de groeiambitienaar meer dan 140.000 inwoners in de Omgevingsvisie: “Dat hebben we toch niet zelf verzonnen?”. "Hoe zit dat?", wilde ze weten. "Het lijkt wel een kip-ei-discussie."

Wethouder Hubert Mackus wist het niet meteen.

“Dat moet ik even laten nakijken”, antwoordde hij.

Even laten nakijken.

Opmerkelijk. Mackus en Heine zijn nauw betrokken geweest bij de coalitieonderhandelingen waar het akkoord 'Aon de geng!' uit voortkwam. Belangrijkste thema van dat akkoord: een groei naar meer dan 140.000 inwoners in 2040.

Het gaat in de kip-ei-vraag van Heine niet om een verkeerd paginanummer in een of andere beleidsnota. Het gaat om misschien wel de belangrijkste politieke keuze voor Maastricht voor de komende vijftien jaar.

Hoge groeipad

Groei naar meer dan 140.000 inwoners raakt vrijwel alles: woningbouw, verkeer, groen, scholen, kinderopvang, zorg, energie, bedrijventerreinen, sportvoorzieningen en uiteindelijk mogelijk ook de groene randen van de stad.

Het coalitieakkoord spreekt niet voorzichtig over een theoretisch scenario. D66, CDA, GroenLinks, Seniorenpartij Maastricht, VVD en PvdA kiezen expliciet voor “het hoge groeipad uit de Omgevingsvisie” en voor “een evenwichtige groei naar méér dan 140.000 inwoners in 2040”.

De coalitie presenteerde dat akkoord op 19 juni. 5000 woningen erbij, op naar 140.000 inwoners

Als Maastricht daadwerkelijk in dat hoge groeipad terechtkomt, gelden volgens het akkoord “geen taboes”. Dan wordt ook uitbreiding buiten de bestaande stad met open vizier bekeken. Daarmee komen onvermijdelijk de groene stadsranden opnieuw in beeld. Over precies die tegenstelling – nieuwe woonwijken bouwen of het groen behouden – werd in de vorige raadsperiode al fel gediscussieerd. Nieuwe woonwijken bouwen of groene stadsranden?

Dan mag je verwachten dat de keuze voor 140.000 inwoners stevig is onderbouwd. En dat wethouder, college en coalitie precies weten waar dat getal vandaan komt.

Geen verkiezingsthema

Er is nog iets merkwaardigs. In de verkiezingscampagne voor de gemeenteraad is door geen enkele politieke partij gezegd dat Maastricht naar meer dan 140.000 inwoners moest groeien.

Niet door D66. Niet door het CDA. Niet door GroenLinks. Niet door de Seniorenpartij. Niet door de VVD en niet door de PvdA. Ook de oppositiepartijen hebben de verkiezingen niet uitgevochten over de vraag of Maastricht vijftienduizend extra inwoners moet aantrekken.

Het was geen verkiezingsthema. De kiezer kreeg nooit de expliciete keuze voorgelegd: moet Maastricht ongeveer even groot blijven of moet de stad doorgroeien naar meer dan 140.000 inwoners?

Kort na de verkiezingen werd die groei ineens de centrale ambitie van het coalitieakkoord.

Formeel kunnen de coalitiepartijen zich beroepen op de Omgevingsvisie, die kort vóór de verkiezingen door de gemeenteraad werd vastgesteld. Maar ook bij de behandeling van die visie werd de bevolkingsgroei vooral verpakt als kwalitatieve groei: meer jonge werkenden, meer gezinnen, een evenwichtigere bevolkingsopbouw en voldoende economische draagkracht om voorzieningen in stand te houden.

In politiek taalgebruik klinkt dat aantrekkelijk. Wie kan er tegen voldoende zorgpersoneel, een sterke economie en het behoud van scholen, winkels en verenigingen zijn?

De echte keuze zat verstopt in het getal: 10.000 tot 15.000 extra inwoners.

Prognoses wezen niet naar 140.000

Dat getal komt niet uit de bestaande bevolkingsprognoses.

Maastricht schommelt al jarenlang rond de 120.000 tot 125.000 inwoners. De stad heeft een structureel sterfteoverschot: er overlijden jaarlijks meer mensen dan er kinderen worden geboren. Zonder migratie zou Maastricht krimpen.

De prognoses die bij de voorbereiding van de Omgevingsvisie beschikbaar waren, liepen uiteen van een krimp naar ongeveer 114.000 inwoners tot een beperkte groei naar ruim 124.000 inwoners in 2040. Zelfs de meest positieve reguliere prognose kwam dus niet in de buurt van 140.000 inwoners. De Nieuwe Ster schreef daar eind 2024 al over. Gestage verandering samenstelling bevolking tot 2040

Ook de onafhankelijke Commissie voor de milieueffectrapportage zette vraagtekens bij de gekozen groei. Volgens die commissie laten de demografische prognoses slechts beperkte groei zien, niet alleen in Maastricht maar in heel Zuid-Limburg. De commissie vond het daarom noodzakelijk ook andere demografische scenario’s te onderzoeken. Dat gebeurde onvoldoende. Commissie fileert Omgevingsvisie 2040: “Geen onderbouwing”

De groei naar 140.000 inwoners is dus geen verwachting. Het is een wens.

Omgevingsvisie zegt het zelf

Dat staat, voor wie goed leest, ook in de Omgevingsvisie Maastricht 2040.

Maastricht wil mensen tussen 25 en 45 jaar en hun kinderen aantrekken en vasthouden. Daarmee moet tegenwicht worden geboden aan de dubbele vergrijzing: er komen meer ouderen en binnen de groep ouderen groeit vooral het aantal hoogbejaarden.

De Omgevingsvisie koppelt daar een getal aan: 10.000 tot 15.000 extra inwoners. Maar in eindnoot 7 schrijft de gemeente zelf:

“Er is geen exact getal te koppelen aan deze strategie.”

Dat is een cruciale zin.

De gemeente legt daarna uit waarom toch voor 10.000 tot 15.000 is gekozen. Een groei van die omvang zou op de schaal van Maastricht “substantieel en dus betekenisvol” zijn en tegelijkertijd “passend bij de maat van Maastricht”.

Dat is geen prognose. Het is ook geen uitkomst van een woonbehoefteonderzoek. Het is een bestuurlijke inschatting van welke groei groot genoeg is om verschil te maken, maar niet zo groot dat Maastricht uit zijn voegen barst.

Op een andere pagina van de Omgevingsvisie wordt de redenering omgedraaid. De stad wil tot 2040 ongeveer 8.000 tot 12.000 woningen realiseren en schrijft vervolgens:

“Daarmee groeit Maastricht met ongeveer 10.000 tot 15.000 inwoners.”

Eerst zijn woningen nodig om de gewenste bevolkingsgroei mogelijk te maken. Even later lijkt het alsof het bouwen van die woningen vanzelf tot de gewenste bevolkingsgroei leidt.

Daar begint de cirkel.

Vier scenario's

Stec onderzocht vier scenario’s in het woonbehoefteonderzoek Maastricht.

De eerste twee zijn gebaseerd op demografische ontwikkelingen. Het derde is gebaseerd op mogelijke economische groei. Het vierde begint bij de politieke ambitie.

Het basisscenario gebruikt de langjarige migratietrends. Daarin krimpt Maastricht tot 2040 met 525 huishoudens.

Het trendscenario trekt de gunstigere migratieontwikkeling van de jaren 2021 tot en met 2024 door. Dan groeit Maastricht met 2.295 huishoudens.

Het werkgelegenheidsscenario veronderstelt dat de Brightlands-campussen fors groeien en dat de Einstein Telescope naar Zuid-Limburg komt. Stec rekent onder meer met 9.000 extra banen op de Chemelot Campus, een aangenomen groei van 25 procent op de Brightlands Health Campus en 1.750 directe en indirecte banen rond de Einstein Telescope.

Dat scenario levert 4.690 extra huishoudens op. Stec vertaalt die groei naar ongeveer 10.710 extra inwoners. Daarmee wordt ongeveer de onderkant van de gemeentelijke groeiambitie bereikt.

Maar alleen als al die economische ontwikkelingen werkelijkheid worden.

De komst van de Einstein Telescope staat nog niet vast. De groei van de Health Campus met 25 procent is geen harde toezegging van Brightlands, maar een aanname van de onderzoekers. Ook wordt verondersteld dat een bepaald deel van de nieuwe werknemers daadwerkelijk in Maastricht gaat wonen.

Het is een scenario met voorwaarden. Geen voorspelling waarop de stad blind kan varen.

Vierde scenario op verzoek toegevoegd

Dan het vierde scenario: het ambitiescenario.

De gemeentelijke ambtenaar was daar tijdens de politieke bespreking opvallend helder over. Het ambitiescenario is toegevoegd op verzoek vanuit de politiek, naar aanleiding van de Omgevingsvisie.

Ook Stec zelf schrijft het zonder omwegen op. De eerste twee scenario’s zijn “beleidsneutraal”. Ze zijn gebaseerd op bestaande trends. Het werkgelegenheidsscenario en het ambitiescenario beschrijven ontwikkelingen die “nog niet in huidige trends waar te nemen zijn” en waarvoor actieve beleidsinzet nodig is.

Over het vierde scenario schrijft Stec:

“In het ambitiescenario hebben we invulling gegeven aan de verdere inwonersgroei die u in de Omgevingsvisie ambieert.”

Veel duidelijker kan het niet.

De gemeente leverde de ambitie aan. Stec leverde de rekenmachine.

Dat maakt de verwarring bij Heine des te relevanter. Als een van de belangrijkste onderhandelaars over het coalitieakkoord denkt dat de groeiambitie van 140.000 inwoners mede op het Stec-onderzoek is gebaseerd, terwijl Stec schrijft dat het juist de gemeentelijke ambitie heeft doorgerekend, moet de wethouder meer doen dan het “even laten nakijken”.

Dan moet de volledige ontstaansgeschiedenis op tafel.

Terugrekenen

De ambtenaar legde ook uit dat het vertrekpunt bij het ambitiescenario andersom was.

Niet: hoeveel inwoners krijgt Maastricht volgens de verwachte ontwikkelingen?

Maar: als Maastricht 15.000 extra inwoners wil, hoeveel huishoudens en woningen zijn dan nodig?

Stec begint bij het werkgelegenheidsscenario. Dat komt op 10.710 extra inwoners. Om de politiek gewenste bovengrens van 15.000 te bereiken, ontbreken er nog 4.290 inwoners.

Vervolgens vullen de onderzoekers die 4.290 inwoners in met de doelgroep die Maastricht graag wil hebben: mensen tussen 25 en 45 jaar en hun kinderen.

Stec berekent dat daarvoor, bovenop het werkgelegenheidsscenario, nog 2.045 extra huishoudens nodig zijn. Het volledige ambitiescenario komt daarmee uit op een groei van 6.735 huishoudens tot 2040.

Dat is geen uitkomst die onafhankelijk uit de gegevens kwam rollen. Het getal van 15.000 extra inwoners stond vooraf vast. De onderzoekers berekenden wat nodig is om dat politieke einddoel te bereiken.

Het is alsof iemand besluit dat hij over een uur in Amsterdam wil zijn en daarna aan een routeplanner vraagt hoe hard hij daarvoor moet rijden. De routeplanner heeft dan niet voorspeld dat hij over een uur in Amsterdam aankomt. Hij heeft alleen uitgerekend wat nodig is om de vooraf gekozen aankomsttijd te halen.

Gezinnen met kinderen

Bij die terugrekening speelt de gewenste samenstelling van de nieuwe bevolking een grote rol. Maastricht wil niet zomaar 15.000 extra inwoners. De stad wil vooral jonge werkenden en gezinnen met kinderen.

Dat is niet alleen een politieke wens, maar ook een handige rekenkundige keuze. Een woning voor een gezin levert drie of vier inwoners op. Een appartement voor een alleenstaande doorgaans maar één.

Als Maastricht erin slaagt vooral gezinnen aan te trekken, zijn minder woningen nodig om 15.000 extra inwoners te krijgen. Stec merkt daarom zelf op dat in het ambitiescenario minder woningen nodig zijn dan in de Omgevingsvisie werd aangenomen. Dat komt doordat de extra huishoudens gemiddeld groter worden verondersteld dan de huidige Maastrichtse huishoudens.

Maar ook daar zit een aanname achter.

Het bouwen van een woning betekent niet automatisch dat daar een jong gezin uit Eindhoven, Amsterdam of het buitenland gaat wonen. De woning kan ook worden betrokken door een alleenstaande, een ouder echtpaar, een expat zonder kinderen of iemand die al in Maastricht woont en alleen doorstroomt.

Om gezinnen aan te trekken zijn niet alleen woningen nodig. Er moeten geschikte banen, betaalbare gezinswoningen, scholen, kinderopvang, sportvoorzieningen en een aantrekkelijke leefomgeving zijn. Maastricht moet bovendien concurreren met omliggende gemeenten waar een grondgebonden woning met tuin vaak goedkoper is.

Werd Stec bijgestuurd?

Precies daarom stelden Jean Dols en Huub Smeets - inmiddels weg bij Buurtbalans - een nog fundamentelere vraag: is het Stec-onderzoek gedurende het proces door de gemeente bijgestuurd?

Zij dienden een Woo-verzoek in om de oorspronkelijke onderzoeksopdracht, het eerste conceptrapport en alle daaropvolgende wijzigingen boven tafel te krijgen. Zij willen weten welke “aanscherpingen” op verzoek van de gemeente in het definitieve rapport zijn aangebracht. Is woningonderzoek bijgestuurd door gemeente?

Dat is geen beschuldiging dat Stec met cijfers heeft geknoeid. Daarvoor is geen bewijs. Het is wel een legitieme vraag naar de opdrachtverlening en de ontwikkeling van het onderzoek.

Het definitieve rapport laat namelijk zien dat de politieke ambitie een plaats heeft gekregen naast drie andere scenario’s. Daardoor kan voor buitenstaanders gemakkelijk de indruk ontstaan dat alle vier de scenario’s gelijkwaardige prognoses zijn.

Dat zijn ze niet.

Basis en trend beginnen bij waargenomen ontwikkelingen en rekenen vooruit. Het werkgelegenheidsscenario rekent mogelijke economische ontwikkelingen door. Het ambitiescenario begint bij het politieke einddoel en rekent terug.

De vraag van Smeets is daarom terecht: stond dat vierde scenario al in de oorspronkelijke opdracht of is het later tijdens het onderzoek toegevoegd? Welke rol speelden college, ambtenaren en politiek bij de formulering ervan? En wat veranderde er tussen het eerste concept en het definitieve rapport?

Dat de ambtenaar inmiddels openlijk zegt dat het scenario op politiek verzoek is toegevoegd, maakt openbaarmaking van de stukken alleen maar relevanter.

Niet op formatietafel

Daar komt nog een bestuurlijke merkwaardigheid bij.

Het definitieve Stec-rapport lag volgens de stukken op 14 april bij de gemeente. De gemeenteraadsverkiezingen waren toen achter de rug en de formatie was in volle gang. Wonen, groei en de toekomst van Maastricht waren centrale onderwerpen in de onderhandelingen.

Toch kwam het rapport niet op de formatietafel terecht.

Pas op 24 juni, enkele uren voor het raadsdebat over het coalitieakkoord, werd het meer dan tweehonderd pagina’s tellende onderzoek aan de gemeenteraad gestuurd. Coalitiepolitici verklaarden vervolgens dat zij het rapport tijdens de formatie niet hadden gezien.

Heine zei destijds nadrukkelijk dat de coalitiepartijen het Stec-rapport niet eerder hadden ontvangen. Wie hield cruciaal rapport woonmarkt achter in formatie?

Dat roept een eenvoudige vraag op: hoe kan een rapport dat niet op de formatietafel lag achteraf worden gebruikt als cijfermatige onderbouwing van de belangrijkste keuze uit het coalitieakkoord?

5000 woningen

Stec heeft wel degelijk waardevol onderzoek verricht. Het rapport toont aan dat de betaalbaarheid van wonen zwaar onder druk staat. Koopwoningen zijn voor lage en middeninkomens steeds minder bereikbaar. Daardoor groeit de druk op de sociale huur en middenhuur. De vergrijzing zorgt in ieder scenario voor een grote vraag naar nultredenwoningen.

Stec adviseert ook een basisprogramma van ongeveer 5.000 woningen. Aan die woningen bestaat behoefte, ongeacht welk scenario werkelijkheid wordt.

Dat onderscheid maakt het college zelf eveneens in de begeleidende raadsbrief. Eerst moet Maastricht werken aan het basisprogramma van circa 5.000 woningen. “Vanuit die basis werken we toe naar de ambitie uit de Omgevingsvisie”, schrijft het college.

Ook dat ene zinnetje zegt alles.

De 5.000 woningen vormen de aantoonbare behoefte. De 140.000 inwoners vormen de politieke ambitie.

Cirkel is rond

De gang van zaken kan uiteindelijk eenvoudig worden samengevat.

De reguliere prognoses wezen op stilstand, beperkte groei of zelfs krimp.

Vervolgens koos de gemeente in de Omgevingsvisie voor 10.000 tot 15.000 extra inwoners. De visie erkent zelf dat aan die strategie geen exact getal kan worden gekoppeld.

Daarna kreeg Stec die ambitie mee en werd een vierde scenario toegevoegd.

Stec rekende terug hoeveel huishoudens nodig zijn om de vooraf gekozen 15.000 extra inwoners te bereiken.

De coalitie koos vervolgens voor de bovenkant van die bandbreedte: meer dan 140.000 inwoners.

En nu wordt het Stec-rapport aangehaald om dat groeidoel cijfermatig geloofwaardiger te maken.

Dat is de cirkelredenering.

Heine heeft gelijk dat kip en ei in deze discussie door elkaar dreigen te lopen. Haar vraag “Dat hebben we toch niet zelf verzonnen?” is bovendien precies de vraag die beantwoord moet worden.

Uit de nu beschikbare stukken blijkt echter wel degelijk wat er eerst was. De politieke groeiambitie stond in de Omgevingsvisie. Stec heeft haar daarna doorgerekend.

Wat nu dreigt, is dat de doorrekening achteraf wordt opgevoerd als bewijs voor de juistheid van de oorspronkelijke ambitie.

Daarom is het antwoord van wethouder Mackus te mager. “Dat moet ik even laten nakijken”, zei hij.

Het gaat potverdorie om de belangrijkste koers voor Maastricht voor de komende jaren.

De gemeenteraad moet precies te zien krijgen wanneer het getal van 10.000 tot 15.000 inwoners voor het eerst is gekozen, wie het heeft voorgesteld, op welke rapportages het is gebaseerd, wanneer Stec opdracht kreeg het ambitiescenario toe te voegen en welke wijzigingen tussen het concept en het definitieve onderzoek zijn aangebracht.

Daarna kan de politiek eindelijk de discussie voeren die vóór de gemeenteraadsverkiezingen nooit is gevoerd:

Wil Maastricht werkelijk groeien naar meer dan 140.000 inwoners? En zo ja, waarom precies?

Niet omdat het in een rapport staat. Want dat rapport rekende slechts uit wat de politiek er eerst zelf in stopte.