Wat betekent Miriam Elfassih eigenlijk voor Marokko?

Inhoudsopgave

Miriam Elfassih doet van zich spreken naar aanleiding van haar recente bezoek aan het Marokkaanse consulaat in Den Bosch. In interviews met De Nieuwe Ster en ook in de Limburger gaat ze in op de vraag die zelf op Facebook heeft opgeworpen: waar ligt haar loyaliteit? Op Facebook krijgt Elfassih een grote stroom van overwegend zeer negatieve reacties.

De uitnodigingen van het consulaat, waar ze al acht jaar komt, zijn niet zonder reden. Ze zegt zelf precies te weten wat haar bezoek aan het Marokkaanse consulaat betekent: verbinding met haar identiteit. Maar weet de vicevoorzitter van de Maastrichtse gemeenteraad ook wat háár aanwezigheid voor Marokko betekent?

Analyse

Dat is misschien wel de belangrijkste vraag na twee interviews waarin Elfassih uitvoerig spreekt over identiteit en loyaliteit, maar opvallend weinig duidelijkheid geeft over waar voor haar de liberale democratische grens ligt.

Laten we het perspectief eens omkeren: niet kijken vanuit Maastricht naar Marokko, maar vanuit Rabat naar Maastricht. Wat ziet de Marokkaanse overheid dan?

Die ziet een 39-jarige Nederlandse politica van Marokkaanse afkomst. Praktiserend moslim. Draagt een hoofddoek. Raadslid voor D66 en inmiddels vicevoorzitter van de Maastrichtse gemeenteraad. Ze is bovendien een stemmenkanon: bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen kreeg ze 605 voorkeurstemmen, voor een belangrijk deel uit de Marokkaanse gemeenschap.

Ze is zichtbaar, maatschappelijk actief en politiek succesvol. Ze onderhoudt bovendien al jaren contacten met het Marokkaanse consulaat. Elfassih zegt in een interview met De Limburger dat ze inmiddels „een jaar of acht” wordt uitgenodigd voor de jaarlijkse Troonviering.

Zou zo iemand voor Marokko interessant zijn? Het antwoord op die vraag hoeft helemaal niet gezocht te worden in complottheorieën over geheime diensten. Marokko zegt zelf openlijk dat het grote waarde hecht aan succesvolle Marokkanen in het buitenland.

Rabat zoekt talent
De Marokkaanse overheid voert een uitgebreid beleid voor Marocains Résidant à l'Étranger, Marokkanen die in het buitenland wonen. Een van de officiële programma's is gericht op wat Rabat zelf publiekelijk de „mobilisatie van competenties” noemt.

De overheid wil Marokkaanse talenten in het buitenland verbinden met institutionele, economische, academische en maatschappelijke organisaties in Marokko. Er worden internationale netwerken gevormd en koning Mohammed VI gaf zelf opdracht een nationaal mechanisme op te zetten voor het mobiliseren van Marokkaanse expertise in het buitenland. Rabat noemt de aanwezigheid van meer dan 400.000 hoogopgeleide Marokkanen in het buitenland van „strategisch belang”.

Dat beleid is primair gericht op de ontwikkeling van Marokko en bijvoorbeeld het benutten van kennis en ondernemerschap. Daar is op zichzelf niets geheimzinnigs of ongeoorloofds aan.

Maar het leert wel iets over de manier waarop Rabat naar zijn diaspora kijkt. Voor Marokko zijn succesvolle Marokkanen in het buitenland niet alleen voormalige landgenoten of mensen met een culturele band. Het zijn ook mensen wier kennis, netwerken en positie van waarde kunnen zijn voor het koninkrijk.

De Franse krant Le Monde beschreef in april hoe Marokko tegelijkertijd bezig is zijn invloedsnetwerken in Frankrijk te vernieuwen. Oude vertrouwelingen maken geleidelijk plaats voor nieuwe generaties. Daarbij gaat het volgens de krant onder meer om technocraten en Frans-Marokkaanse bestuurders. Ook investeert Marokko in academische instellingen, denktanks en andere vormen van soft power.

Frankrijk is Nederland niet. En uit het Franse verhaal kan niets over Elfassih persoonlijk worden afgeleid. Maar het maakt één vraag wel relevant: hoe kijkt Marokko naar een jonge en succesvolle Nederlands-Marokkaanse politica als Miriam Elfassih? Ongetwijfeld als iemand die later, ooit, van belang kan zijn voor de belangen van het Marokkaanse koninkrijk.

Uitnodiging
Elfassih zelf lijkt daar anders naar te kijken.

Op 30 juli was ze bij het Marokkaanse consulaat in Den Bosch voor de Troonviering van koning Mohammed VI. Op Facebook plaatste ze een foto waarop ze trots naast de Marokkaanse vlag en een portret van de koning poseert.

De Nieuwe Ster vroeg haar daarna onder meer of ze daar als privépersoon of als vicevoorzitter van de gemeenteraad was, of de uitnodiging verband hield met haar politieke functie, hoe ze naar de mensenrechtensituatie in Marokko keek en of ze kon zeggen dat haar loyaliteit als volksvertegenwoordiger bij Maastricht en de Nederlandse rechtsstaat ligt.

Elfassih beantwoordde die vragen niet afzonderlijk. „Het consulaat nodigt jaarlijks ambtsdragers uit, onder wie raadsleden, wethouders en burgemeesters”, zei ze tegen De Nieuwe Ster. Haar eigen aanwezigheid was volgens haar echter „op persoonlijke titel”, "ze had persoonlijk een groot mandaat van de kiezers gekregen."

Juist die twee mededelingen wringen enigszins. Als het consulaat ambtsdragers uitnodigt, waarom kan een uitgenodigde ambtsdrager haar aanwezigheid dan volledig los zien van haar ambt?

De Nieuwe Ster vroeg haar ook naar haar eerder gebruikte formulering dat haar loyaliteit „allereerst bij mezelf” ligt. Elfassih wees daarop op de eed die ze als raadslid heeft afgelegd en zei dat ze haar functie onafhankelijk en in het belang van Maastricht vervult. Ook zei ze dat mensenrechten en de waarden van de democratische rechtsstaat voor haar universele waarden zijn.

Maar ook daar bleef een expliciete keuze uit. Ze zei niet: wanneer Nederlandse democratische waarden en de belangen of opvattingen van de Marokkaanse staat botsen, kies ik zonder voorbehoud voor de Nederlandse democratische rechtsstaat.

Liberaal
Dat valt des te meer op na het interview dat Elfassih nu aan De Limburger heeft gegeven. Daar vertelt ze dat ze ooit GroenLinks verliet omdat ze „het liberale” miste en vervolgens naar D66 overstapte.

De Limburger legt haar vervolgens een vraag voor die precies over zulke waarden gaat. Marokko is aanzienlijk minder democratisch dan Nederland. De koning heeft grote politieke bevoegdheden en is bovendien religieus leider. Legitimeren Elfassih en haar PvdA-collega Bouchra Ouayah dat systeem niet door bij de Troonviering aanwezig te zijn?

Opnieuw komt geen principieel antwoord. „Ik besefte best wel dat ik er commentaar op zou krijgen nu ik vicevoorzitter van de raad ben”, zegt Elfassih zelf op Facebook. „Maar ik word al een jaar of acht uitgenodigd, voor mij betekent niet gaan dat je de verbinding verbreekt met je eigen identiteit.”

Dat is een opmerkelijk antwoord. De vraag gaat over democratie. Het antwoord gaat over identiteit. Waarom betekent niet naar een officiële bijeenkomst van een buitenlandse staat gaan het verbreken van de verbinding met je identiteit? Een Marokkaanse identiteit bestaat toch ook zonder consulaat, koning of Troonviering?

En vooral: waarom zegt iemand die vanwege het liberalisme voor D66 koos op zo'n moment niet welke liberale waarden voor haar uiteindelijk doorslaggevend zijn?

Betekenis voor Marokko
Misschien zit precies daar de mogelijke naïviteit. Elfassih redeneert steeds vanuit haar eigen intenties. Voor háár is de bijeenkomst „bijzonder”. Voor háár betekent aanwezigheid verbondenheid met haar afkomst. Voor háár zijn haar Nederlandse, Marokkaanse, islamitische en Maastrichtse identiteit geen tegenstellingen.

Dat kan allemaal oprecht zo zijn. Maar iemand met haar publieke positie zou zich ook de omgekeerde vraag moeten stellen. Waarom nodigt het consulaat mij al acht jaar uit? Word ik uitgenodigd omdat ik Miriam Elfassih ben, of omdat ik raadslid Miriam Elfassih ben? Waarom nodigt een buitenlandse overheid überhaupt Nederlandse burgemeesters, wethouders en raadsleden uit voor de viering van zijn koning? Welk belang heeft die overheid bij het onderhouden van die relaties?

Rabat gebruikt de kracht van soft power die naarmate de relaties langer onderhouden worden steeds groter wordt. Soft power werkt juist doordat relaties prettig zijn. Een uitnodiging. Een ontmoeting. Erkenning. Een jaarlijkse receptie. Het benadrukken van een gemeenschappelijke identiteit. Een netwerk dat over vele jaren ontstaat. De ontvanger hoeft dat helemaal niet als beïnvloeding te ervaren. Die kan het simpelweg zien als waardering en verbondenheid.

Ouayah
Opvallend genoeg gebeurt bij PvdA-raadslid Bouchra Ouayah in het interview met De Limburger iets vergelijkbaars.

Ook zij krijgt de vraag voorgelegd hoe deelname aan de Troonviering zich verhoudt tot het veel minder democratische Marokkaanse staatsbestel. Ouayah antwoordt dat Marokko de afgelopen vijftien jaar langzaam verandert. Ze noemt onder meer verbeteringen in de positie van vrouwen.

Dat kan waar zijn, maar het is geen antwoord op de gestelde vraag. Bij Ouayah wordt kritiek op het politieke systeem beantwoord met maatschappelijke vooruitgang. Bij Elfassih wordt die beantwoord met identiteit.

Zo blijft bij beiden de fundamentele vraag liggen.

Moskee
Daar komt bij Elfassih nog iets bij. Zij en Ouayah beginnen een maandelijks spreekuur in een moskee om vooral oudere Marokkaanse Nederlanders te helpen met procedures en instanties.

Ook dat mag uiteraard. De scheiding tussen kerk en staat betekent niet dat politici geen moskee binnen mogen en daar geen mensen mogen helpen.

Toch is de keuze politiek interessant. Waarom organiseert een prominent raadslid en vicevoorzitter van de gemeenteraad zo'n voorziening juist vanuit een religieuze instelling en niet vanuit bijvoorbeeld een buurthuis of bibliotheek?

Elfassih zegt daarover tegen De Limburger dat haar vader "aan deze moskee én aan dit land” heeft meegebouwd. Opnieuw komen haar verschillende rollen heel dicht bij elkaar: familiegeschiedenis, islam, Marokkaanse gemeenschap, maatschappelijke dienstverlening en haar positie als politicus.

Naïef
Misschien is Elfassih helemaal niet naïef. Misschien heeft ze al deze afwegingen gemaakt en trekt ze voor zichzelf glasheldere grenzen. Maar uit haar publieke antwoorden blijkt dat tot nu toe nauwelijks.

Ze vertelt uitgebreid wat haar Marokkaanse identiteit voor haar betekent. Ze vertelt veel minder over de vraag wat haar politieke positie voor Marokko kan betekenen. Dat verschil wordt belangrijker naarmate haar politieke gewicht toeneemt.

Miriam Elfassih is niet meer alleen het jonge raadslid dat ooit politiek actief werd. Ze kreeg 605 voorkeurstemmen, werd vicevoorzitter van de gemeenteraad en is een prominent gezicht van D66 Maastricht.

Marokko voert ondertussen openlijk beleid om banden met succesvolle leden van zijn diaspora te onderhouden en hun kennis en netwerken te mobiliseren. En onderzoek van Le Monde laat zien dat Rabat in een belangrijk Europees land actief nadenkt over vernieuwing van zijn invloedrijke netwerken.

Tegen die achtergrond mag je meer politieke scherpte verwachten van Elfassih.

Want de belangrijkste vraag na haar twee interviews is uiteindelijk verrassend eenvoudig: Elfassih weet heel goed wat Marokko voor haar betekent. Maar heeft ze zich voldoende afgevraagd wat zij inmiddels voor Marokko kan betekenen?