Inhoudsopgave
Jazeker: veel partijen deden donderdagavond aan zelfreflectie: wat kunnen de fracties in de gemeenteraad beter doen om een eind te maken aan een volledig verziekte werkcultuur in het stadhuis? Aan de dynamiek tussen raad, college, burgemeester en ambtelijke top/ambtenarij. Maar in het debat werd ook al weer glashelder dat er in de gemeenteraad - het hoogste orgaan van de gemeente - met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid niets gaat veranderen. De argumenten op een rij.
OPINIE
Laten we beginnen bij Guiseppe Noteborn van de VVD. Hij zei tot drie keer toe in het debat dat afspraken die je maakt bij de vorming van een coalitie heilig zijn. Bij de vorming van een coalitie lever je standpunten in, waarvoor je iets anders terugkrijgt als partij. En dus moet je je aan je woord houden, ook als het gaat om een raadsvoorstel waar je het als VVD mee oneens zou zijn. Noteborn heeft gelijk: zo werkt het in coalitieland. Jo Smeets van Maastricht van NU noemde Notenborns bijdrage cynisch al "een mooie sollicitatie".
Frans Bastiaens gaf het onder druk donderdagavond ook toe. Gevraagd of hij zich herkende in het beeld dat er wethouders zijn die raadsleden onder druk te zetten om voor een raadsvoorstel te stemmen. Bastiaens: "Ja, je maakt coalitieafspraken en dan is het de bedoeling dat die worden nagekomen. Ja, dan overtuig je mensen om voor te stemmen." Maar van druk, Bennie van Est van 50PLUS verwees expliciet naar het verschil met overtuigen, daar wist Bastiaens niks van.
Zowel Bastiaens als Noteborn gaven aan waar de ruimte in de raad feitelijk zit. In de kwesties die niet in het coalitieakkoord zijn dichtgetimmerd.
Stephanie Blom daarover in een discussie met Guido Mertens van de nu grootste partij D66: "Afgelopen vier jaar hebben we 77 moties ingediend, die door D66 precies nul keer zijn gesteund."
Tegenover die nu al door beide wethouders aangekondigde ijzeren coalitiediscipline staat vooral de wil van de politieke partijen om te veranderen. Goedbedoeld, maar het Maastrichtse politieke systeem zal die wil snel vermalen. Culture eats strategy for breakfast, luidt het Engelse gezegde.
De bespreking van het rapport Berenschot gaf de coalitiediscipline al weer aan. Alle zes toekomstige coalitiepartijen staan te popelen om te beginnen. De zes partijen hadden vooraf afgesproken wat de lijn zou zijn: geen schuldigen aanwijzen want het systeem is schuldig. Sterker nog: geen van de zes partijen noemde zelfs maar een naam van de twee wethouders die in het rapport niet zonder reden wel met name worden genoemd, Frans Bastiaens en Johan Pas. De twee grootste fracties lieten zich ook niet onbetuigd om de discussie in de raad te sturen. Met name Guido Mertens van D66 en Gabriëlle Heine van het CDA, de winnaars van de verkiezing en de leiders van de nieuwe coalitie, kweten zich van die taak. Ze vroegen de andere politieke partijen steeds of ze wat verder konden reflecteren op hun gedrag, waar zouden zij willen verbeteren? Mertens was voor zijn doen bijzonder zeldzaam actief in het debat.
De coalitie leverde weer de perfecte politieke verdediging voor het zittende college en dan met name voor het aanblijven van wethouder Bastiaens. Het CDA nam expliciet de burgemeester zelf in bescherming: "Wij spreken het vertrouwen uit in de burgemeester." Het CDA sprak vooral uit dat er een andere structuur moet komen, andere werkafspraken. Dan zal alles goed gaan. Het is veel te simplistisch gedacht: het gaat om een diepgewortelde hardnekkige cultuur die oorzaak is van problemen. De grote reorganisatie van 2023 is ook niet meer dan een nieuwe hark die is getekend.
Heine en Mertens lieten uitgerekend donderdagavond zien dat de ijzeren coalitiediscipline nog springlevend is. Ook al wezen de onderzoekers van Berenschot erop wezen dat het politieke debat in Maastricht niet gaat tussen college en raad zoals zou moeten, maar tussen coalitie en oppositie. De opstelling van CDA en D66 liet juist zien hoezeer zij ook al weer vast zitten in hun coalitierol.
Wat ook niet is veranderd, is dat Bastiaens weer wethouder wordt. Hij redeneert dat hij niet exclusief als schuldige is aangewezen door Berenschot voor de verziekte cultuur tussen raad, college en topambtenaren. En dus, zo redeneert Bastiaens, kan hij aanblijven. Je ontleent je eigen aanblijven aan het eveneens verkeerde gedrag van anderen. Het is een merkwaardige zelfreflectie. Als je wijst met het vingertje naar anderen die ook allemaal deel zijn van het probleem, wijs je toch nog met drie vingers naar jezelf. Echte zelfreflectie bij Bastiaens had ertoe moeten leiden dat hij plaats had gemaakt donderdagavond voor een nieuwe bestuurder van de SPM.
Het feit dat Bastiaens blijft zitten, ook al krijgt hij flinke klappen van Berenschot en had hij al veel krediet verspeeld in de raad met zijn eigengereide subsidiebesluiten, bevestigt het niet-aanvalsverdrag in het college. Een verdrag dat feitelijk ook geldt tussen de coalitiefracties. We bemoeien ons niet met elkaars wethouderskandidaten, we willen samen doorgaan. In de raad gaan we als coalitiepartijen elkaar niet afvallen: we staan samen voor het coalitie-akkoord.
Dat Bastiaens blijft zitten is feitelijk ook een ontkenning van het rapport Berenschot. Ja, hij heeft wel het boetekleed aangetrokken, maar als je echt het beste voor hebt met een cultuurverandering, dan moet hij als belangrijkste drager van die cultuur weg. Dan had je een werkelijk een betekenisvol gebaar van goede wil gemaakt.
Bennie van Est van 50PLUS maakte op de avond dat het WK begint een mooie vergelijking met de voetbalwereld: "Het rapport is over de verkiezingen getild. Ja, we zijn teleurgesteld. Personele afwegingen liggen primair bij iedereen zelf: binnenkort wordt vertrouwen gevraagd. Degene die dat vraagt moet ook aan zelfreflectie doen. We hebben een ander speelsysteem nodig. We hebben daarvoor andere spelers nodig. Een individuele ster is er nog nooit in geslaagd de Champions League te winnen. MBappé, niet Neymar niet. Pas nadat deze sterren weg waren bij Paris Saint-Germain won de club twee keer de Champions League."
De burgemeester is vooral van veel goede wil, maar hij wist donderdagavond ook niet te overtuigen. Hij is verbinder, geen leider. Jules Vaessen van de Partij voor de Dieren legde het rapport van Berenschot naast de profielschets die voor de vacature van burgemeester was opgesteld, op basis waarvan Hillenaar is gekozen. Zijn conclusie was dat Wim Hillenaar eigenlijk op diverse fronten niet voldoet aan wat toen gevraagd werd. Het ging bijvoorbeeld over het smeden van eenheid in het college, het bouwen aan een team. Jo Smeets van Maastricht van NU legde pijnlijk bloot wat Hillenaar ná uitkomst van het rapport had nagelaten.
Smeets benoemde een passage die de burgemeester ook "ernstig" noemde. Smeets: "Op pagina 18 schrijft Berenschot ook dat afwegingen, alternatieven of risico’s uit dossiers worden gehaald om tegemoet te komen aan wensen van het college of van een individuele wethouder."
Smeets vroeg de burgemeester of die meteen na het uitkomen van het rapport opheldering had geëist bij de wethouders. Op typisch Smeetsiaanse wijze: "Burgemeester, heeft u niet gezegd 'Hé jongens, waar gaat dit allemaal over? Wat is hier van waar? Over welke dossiers gaat dit? Ik maak me hier ernstig zorgen over'."
Na één keer doorvragen moest de burgemeester toegeven: "Nee, over deze passage is nog niet gesproken. Maar we gaan indringend met het rapport aan de slag." Smeets spreekt niet in fraaie volzinnen, maar hij legt wel de vinger op de zere plek: als je echt geschrokken bent van het rapport en vindt dat het anders moet, dan had je al lang opheldering geëist.
De vraag stellen of de burgemeester nu in één keer wel die docent kan worden die de orde in de klas kan herstellen, is hem ook meteen beantwoorden. Hillenaar gaat het nog moeilijk krijgen. Heisessies, coaching en cursussen voor het hele college en voor hemzelf: dat maakt geen leiders, dat leidt tot maniertjes. "Oh, je bent zeker op cursus geweest?", wordt in bedrijven gegrapt als managers zich ineens anders voordoen.
De burgemeester gaf ook al aan in welke richting hij het zoekt: Er komen in het nieuwe college sterke werkafspraken om te voorkomen dat wethouders en het hele samenspel met raad en ambtenaar weer met centrifugaal kracht uit de bocht vliegen. Het is systeem-denken, maar het zal uiteindelijk gaan om daden: hoe pas je die werkafspraken toe? Dat is mensenwerk, dat vergt soms lef om keuzes te maken, om soms ad rem te reageren.
Opmerkelijk is ook waar de burgemeester die ook voorzitter is van de raad niets over zei: over het totale gebrek aan dualisme. Geen woord over de bevindingen van Berenschot dat het gaat tussen coalitie en oppositie in plaats van tussen college en raad. Hillenaar is voorzitter van de hele raad, van alle zestien partijen. Ook van de fracties die hem soms het bloed onder de nagels vandaan halen. Daar helemaal niets over zeggen, was een misser.
Het feit dat de ijzeren coalitiediscipline leidend is geweest de afgelopen vier jaar, werd toegegeven door Guido Mertens van D66. "Nee, dat was niet fijn. Nee, ik was niet bij machte om daar iets aan te veranderen." Wat heet: in de zomer van 2024 dreigde juist Mertens met D66 uit de coalitie te stappen omdat de partij geen deuk in een pakje boter sloeg. Zijn dreigement stierf een stille dood: wie vraagt wordt overgeslagen.
Ook Gabriëlle Heine gaf donderdagavond aan dat het anders moest. Ze had vertrouwen in Marlou Jenneskens van D66. Ze hadden samen al besproken dat er geen coalitie-overleg meer moest komen voorafgaand aan de raadsvergadering. In die overleggen werd alles dichtgetimmerd: Zo gaan we met elk voorstel om. De gemeenteraaf was, zoals Jo Smeets het noemde, niet meer dan een 'stempelmachine'.
Dat Heine en Jenneskens af willen van het vooroverleg van de coalitie is te prijzen. Hoe dat moet, dat weten ze nog niet precies. Ook hier geldt: culture eats strategy for breakfast. Goede bedoelingen, maar voor het twaalfuurtje bestaan ze al niet meer. Natuurlijk gaat de coalitie zaken afstemmen: het zal waarschijnlijk alleen niet meer zo opzichtig gebeuren.
Noteborn zei niet voor niets drie keer dat een coalitie-akkoord er is om je aan te houden. Ook Jenneskens zal het als nieuwe wethouder maar wat fijn vinden als ze weet dat ze altijd politieke rugdekking heeft.
En dan is er nog de opstelling van de ambtenarij, geleid door straks een nieuwe gemeentesecretaris. Hoe weten we of de ambtenaren gaan veranderen? De frustraties van bijvoorbeeld wethouder Bastiaens dat ze veel te traag leverden, zal niet meteen weg zijn. In poezie-wijsheid: Coalities en wethouders komen en vergaan, de ambtenaren blijven altijd bestaan. Ambtenaren hebben de facto heel veel macht: als ze iets niet willen, hebben ze een breed scala aan wapens en vertragingstacktieken. Als ambtenaren op zijn best meestribbelen, loopt heel de machinerie toch vast. En dan zal Bastiaens uiteindelijk weer uit zijn slof schieten.
En waar een prominent raadslid als Gabriëlle Heine beterschap belooft, heeft zij in het verleden juist laten zien dat ze groot voorstander is van ombudspolitiek. Dat beschouwt ze juist als een kerntaak van een raadslid. Wie bij Heine aan de bel trekt over een vermeende misstand, over trage ambtenaren, die kan op haar rekenen. Dat is háár DNA, haar uitleg van dualisme. En daar is niks mis mee. Heine wil graag aan de hand van incidenten en praktijkvoorbeelden toetsen hoe beleid uitgelegd wordt en uitpakt. Dat gaat geheid weer botsen met het college als uitvoerder van het beleid en in het verlengde daarvan met ambtenaren.
Dat er waarschijnlijk niets gaat veranderen blijkt ook uit de comfortabele meerderheid die de nieuwe coalitie zichzelf gaat bezorgen: 25 tegen 14 stemmen. Die royale coalitie maakt het overigens mogelijk dat af en toe voor de Bühne een van de zes partijen 'tegen' een raadsvoorstel mag stemmen, zonder de noodzakelijke meerderheid voor zo'n voorstel te verliezen. Zo kun je voor het oog wat meer spelen met dualisme. En ja, er zal best een keer meegestemd worden met een motie van de SP de komende vier jaar. Maar niet als zo'n motie - hoe terecht ook - echt 'pijn' doet.
Misschien wel typerend was dat diverse partijen moties van wantrouwen hadden voorbereid voor donderdagavond. Geen enkele werd ingediend, want totaal kansloos. Het is ook een vorm van zelfcensuur van de oppositie in de raad. Laat maar zitten, want zo'n motie wordt toch weer weggestemd. En als je hem toch indient, weet je zeker dat je de komende vier jaar niet eens een kruimel krijgt toegeworpen, dat je geen enkel succesje wordt gegund.
Te veel zaken zijn vooralsnog hetzelfde gebleven.
Dat geldt overigens ook voor De Nieuwe Ster: die zal altijd kritisch blijven. We kunnen niet anders: dat is ons DNA. We zijn er om te controleren hoe de politiek omgaat met de uitslag van de verkiezingen, hoe gemeenschapsgeld wordt besteed. Waar partijen goede bedoelingen uitspreken, krijgen ze van ons niet het voordeel van de twijfel maar blijven we kijken naar wat ze doen en wat ze tussen de regels door eigenlijk echt zeggen. We blijven zaken die in de Maastrichtse samenleving spelen en misgaan adresseren. En ja, de politiek gaat daar ook vaak mee aan de slag.
Ja, er gaat veel goed. We schrijven ook over de successen in de stad. Maar als het gaat om nieuws, wil je laten zien hoe de hazen lopen. Dan leg je zaken bloot. We We zijn er niet om het goede beleid van het college te verkopen. We melden dat alleen als het nieuw en relevant is voor onze lezers. We kijken niet naar het opstijgen en netjes landen van vliegtuigen. Dat is geen nieuws. Maar als het vliegtuig neerstort, is dat voor elke journalist wel (wereld)nieuws. Dan wordt gezocht naar oorzaken. Lag het aan de piloot, aan miscommunicaties tussen piloot en co-piloot, lag het aan gebrekkig onderhoud, functioneerde een of ander systeem het niet?
Van onze redactie
Maurice Ubags
Maurice Ubags
Van onze redactie
