Hillenaar moet veel meer leiderschap laten zien

Inhoudsopgave

Bijna exact halverwege burgemeester Wim Hillenaars eerste ambtstermijn van zes jaar ligt er nu het rapport Berenschot over de verziekte bestuurscultuur in het stadhuis. Het rapport bevat vele pijnlijke constateringen die ook de burgemeester raken, als hoeder van bestuurlijke en ambtelijke integriteit, als voorzitter van het college van burgemeester en wethouders.

Veel wordt nu verwacht van de burgemeester, zeker van het ambt van burgemeester. De vraag is of de persoon Wim Hillenaar, die het ambt nu bekleedt, wel in staat is de noodzakelijke cultuurverandering te leiden. De eerste drie jaar laten zien dat Hillenaar het besturen van de stad niet gemakkelijk af gaat.

Het Sprengpunkt zoals de Duitsers dat noemen voor Hillenaars loopbaan is het gedwongen vertrek van gemeente-secretaris Gert-Jan Kusters eind 2025. Met zijn vertrek wordt pijnlijk duidelijk dat het voor geen meter gaat tussen college van burgemeester en wethouders aan de ene kant en ambtelijke top / ambtelijke organisatie aan de andere kant. Het college verwijt de ambtenaren dat ze te weinig en te laat leveren. Ambtenaren verwijten het college dat ze totaal overvragen, geen prioriteiten kunnen stellen.

Het gedwongen vertrek van hun baas ontreddert een deel van de ambtenarij. Een deel van hen voelt zich al langer onveilig. De burgemeester, wethouders en de hoogste directeur houden "helende sessies" met het personeel. Iedereen mag zeggen wat hij of zij vindt.

Het vertrek van Kusters is uiteindelijk aanleiding voor de burgemeester om in een bewogen raadsvergadering zelf een onafhankelijk onderzoek aan te kondigen. De onderzoekers krijgen daarbij de vrije hand: alles moet boven tafel komen.

Opmerkelijk: de burgemeester is de opdrachtgever van het onderzoek waarvoor hij uiteindelijk Berenschot werft. Maar hij neemt ook plaats in de begeleidingscommisisie van het onderzoek, samen met de interim-gemeentesecretaris en met de raadsgriffier. Dat is opmerkelijk omdat hij ook nog een derde rol heeft: hij is net als de wethouders, de ambtelijke top en de raad ook onderwerp van onderzoek. Hillenaars naam wordt uiteindelijk niet genoemd in het rapport, wel zijn functie. En dan gaat het vooral over het handhaven van de vergaderorde.

Nu het rapport er ligt valt een aantal zaken op, die de burgemeester gezien moet hebben, althans zou moeten hebben gezien. Wat te denken van de observatie van Berenschot dat wethouders ambtelijke afdelingen tegen elkaar uitspeelden? Dat wethouders hun individuele agenda's erdoor drukten en daarmee deelbelangen boven het hogere belang lieten gaan? Wat te denken dat besluiten in het college vaak in de afsluitende rondvraag werden gelanceerd? Wat te denken van het ontbreken van elkaar in het college kritisch bevragen over kwesties? Wat dat betreft zou de uitbreiding van een school in de binnenstad met de bouw van een 15 meter hoge gymloods wel eens illustratief kunnen zijn: niemand begreep dat raadsvoorstel, de wethouders Pas en Mackus haalden twee keer bakzeil. Alternatieven voor die omstreden bouw waren niet eens onderzocht.

Berenschot beschrijft de feitelijke situatie als een onafgesproken niet-aanvalsverdrag. Laat jij mij met rust, laat ik jou met rust. Als er langs die weg geen inhoudelijk debat is als het ergens over gaat, dan is dat voorwaar geen voorwaarde om tot de beste besluiten te komen. Berenschot schreef op dat wethouders in kampen verdeeld waren en dat er een gebrek aan collegiaal bestuur is.

En wat te denken van de dominante gedragingen van de met name genoemde wethouders Frans Bastiaens en Johan Pas in het stadhuis: heeft Hillenaar daar nooit een signaal van opgevangen? Wethouders roddelden net als iedereen, ze spraken niet met de ambtenaren over de krakkemikkige samenwerking. Het wantrouwen tussen beide kampen werd alleen maar groter, de verwijding ook. In de afgelopen college-periode. Dus in de afgelopen vier jaar, waarvan Hillenaar er drie meemaakte. Tegen De Limburger verklaart Hillenaar dat hij door zijn drukke agenda en zijn nadruk op de inhoud onvoldoende naar de onderlinge verhoudingen in het college heeft gekeken. De vraag is daarmee niet weg: hoe heb je als voorzitter daar toch zo langs kunnen kijken?

Alleen al die opsomming roept de vraag op: heeft Hillenaar niet gezien wat er gebeurde of heeft hij het wel gezien maar heeft hij niet ingegrepen? Is hij misschien niet in staat geweest om in te grijpen? Wethouders wijzen er vaak graag op dat zij gekozen zijn en de burgemeester niet. Of dat in Maastricht ook zo is, weten we niet. Wel zitten er stevige wethouders zoals Frans Bastiaens en Manon Fokke.

De vraag of hij het gezien heeft is één, de vraag is ook wat er besproken is de laatste jaren in de driehoek tussen de burgemeester, de vertrokken gemeentesecretaris Gert-Jan Kusters en de raadsgriffier Peter Peeters. In die driehoek komt alles samen: college van burgemeester en wethouders, ambtelijke top en gemeenteraad. In die driehoek zal ook de voortgang van de grote reorganisatie van 2023 regelmatig besproken zijn. Een reorganisatie waarvan Berenschot zegt dat vooral de 'hark' van de organisatie anders is getekend, maar waarvan de zachte kant veel te weinig aandacht heeft gekregen. Berenschot vindt die reorganisatie maar voor de helft afgemaakt.

Hillenaar heeft zich de afgelopen drie jaar vooral van zijn aimabele kant laten zien. Met Hillenaar lijkt het bijna onmogelijk om ruzie te krijgen. Hij wil verbinder zijn, is een man van de gulden middenweg. Laat raadsleden vaak wat langer aan het woord dan de toegemeten spreektijd. Hillenaar is zeker geestverwant van Jan-Peter Balkenende, de CDA-leider die hamerde op het belang van normen en waarden, op fatsoen. In een recent interview met De Limburger zegt Hillenaar dat hij van nature een optimist is. "Ik ben niet zo van de scherpe regeltjes", zegt hij tegen de krant.

Het is misschien wel die kant van Hillenaar die hem opbreekt in Maastricht. Maar ook dat hij die 'zachte' kant, het voortdurend zoeken naar goede relaties en naar redelijkheid, meestal niet weet te koppelen aan doortastend optreden. Dat is, zo laten de afgelopen drie jaren zien, niet zijn sterkste kant.

Kijk naar de manier waarop hij de raadsvergaderingen leidt. Zo'n 2,5 jaar geleden, vrij snel na zijn aantreden, was de sfeer in de raad om te snijden. Er werden meerdere sessies belegd om de onderlinge verhoudingen te normaliseren. Een van de afspraken was dat de burgemeester de vergaderorde strakker zou bewaken. Dat ging niet helemaal goed: raadsleden vroegen op een gegeven moment zelf in de vergadering aan Hillenaar om alsjeblieft op te treden.

Hillenaar liet zien daar vaker moeite mee te hebben. Het is niet de eerste keer dat als de klok elf uur slaat, de raad een keuze moet maken of ze de agenda afmaakt of de volgende avond terugkomt. Hillenaar gaat soms wel een kwartier op zoek naar een meerderheid voor een beslissing, totdat meestal Bennie van Est van 50PLUS hem met enige frustratie het reglement van orde voorhoudt. "U moet de vraag of we doorgaan gewoon in stemming brengen. Punt." Wat Hillenaar dan ook snel braaf doet. En dan is het binnen een minuut helder. Hillenaar lijkt nog steeds niet goed te begrijpen dat met een raad met zestien fracties vergaderorde en spreektijd niet flexibel is uit te leggen. Zeker niet als de oppositie gefrustreerd is dat de coalitie altijd elk besluit op voorhand heeft geregeld en dichtgetimmerd.

Hillenaar is niet de man om zelf keuzes te maken en a la minute de norm te stellen. Mooi voorbeeld is de kwestie Tiny Meese/Bert Garnier, waarbij Meese een vriendin achter de rug van Garnier om liet snuffelen bij diens werkgever naar zijn werk- en verloftijden. Hillenaar stelde niet zelf de norm: hij liet het bureau Governance&Integrity uit Amsterdam onderzoek doen. De conclusie van dat bureau nam hij 1 op 1 over: het is een partij-interne kwestie. Ik ga daar dus niks over zeggen.

De methode Hillenaar is er soms ook een van pappen en nathouden, zoals recent aan het licht kwam bij de gelijktijdige demonstraties op pinkstermaandag van extreem-rechts enerzijds en extreem-links/Free Palestine anderzijds. Hillenaar, verantwoordelijk voor de openbare orde, sprak twee dingen af met de activisten. Ieder blijft aan zijn kant van de Maas en niemand draagt gezichtsbedekking. Beide afspraken werden straffeloos genegeerd. Voor Hillenaar was het hogere doel dat het rustig was gebleven in de stad. Daarvoor moest hij op het allerlaatste moment wel de bestuurlijke rode knop van een noodbevel indrukken: anders waren de groepen op de Markt op elkaar gebotst. Hillenaar verdedigt zijn aanpak en is overtuigd dat hij het goede heeft gedaan. Voor die dag kan dat zo zijn geweest, maar de activisten zullen zeker onthouden hebben dat je afspraken met de burgemeester straffeloos kunt negeren.

Hillenaar is ook verantwoordelijk voor de handhaving van het horecabeleid. De horeca kwam in de maand mei zo ongeveer in opstand tegen de manier waarop dat ging. Voor elke en zelfs de allerkleinste overtreding werden forse dwangsommen uitgeschreven. Tal van horeca-ondernemers kwam de stoom uit de oren. Hillenaar nam het bij Wat is Loos?! op voor de handhavers, wat hij als verantwoordelijke ook altijd moet doen. Hulde daarvoor. Vervolgens ging hij meteen de mist in door te roepen dat de horeca-ondernemers niet met hun grieven naar de pers moesten stappen, maar naar het stadhuis moesten komen. Dan kon daar gekeken worden naar een oplossing. Twee fouten voor de prijs van één: de pers is er juist om de macht kritisch te controleren en zaken aan de kaak te stellen. En waar Hillenaar deed voorkomen of maatwerk mogelijk is, is het gebrek aan maatwerk juist datgene waar de horeca altijd over klaagt.

Soms kiest Hillenaar gewoon de gulden middenweg maar daarmee ook de gemakkelijke middenweg, zoals bij de uitbreiding van het terras van Forum aan de overkant van weg. Forum wilde het terras openhouden tot 23.00 uur, zoals bijvoorbeeld ook de belendende terrassen in de Koestraat. De omwonenden wilden dat om 19.00 uur het terras dicht zou gaan. Hillenaar koos voor 21.00 uur. Keurig in het midden.

Over handhaving gesproken. In de aanloop naar de verkiezingen deed Hillenaar een oproep aan de partijen zich aan de regels te houden. Aanleiding was een groot spandoek van Maastricht van NU dat een flink stuk van de gevel bedekte van D'n Dolle Dries. En dat mag niet zonder vergunning. Even later hing ook het CDA grote zeilen op aan de gevel van een pand aan de Markt. Handhaving? Niet gebeurd.

De geboren optimist Hillenaar kijkt vooral naar de goede intenties. Hij verwacht dat met de nieuwe raad en een nieuw college een nieuwe frisse start gemaakt kan worden. In een reactie op Berenschot zei hij dat hij strakkere afspraken wil maken voor het college van burgemeester en wethouders.

Het is de vraag of dat optimisme terecht is, of dat er sprake is van een zekere naïviteit. Om te beginnen met het college. Wethouder John Aarts van de VVD vertrekt vanwege zijn ziekte en hij wordt naar alle waarschijnlijkheid opgevolgd door Guiseppe Noteborn. Het is dat Johan Pas door zijn eigen partij opzij is geschoven, anders waren alle andere vijf wethouders gewoon blijven zitten. Dat is dan niet echt een nieuw college. Nu komt Marlou Jenneskens op de plek van Pas. Jennekens heeft laten zien dat ze in staat was een democratisch correcte coup in haar eigen partij te organiseren. In een van de eerste raadsvergaderingen - over het landbouwbelang - twijfelde ze openlijk al aan de betrouwbaarheid van het CDA als bestuurspartij. Het zal een beginnersfout zijn geweest, maar toch.

Wat veel crucialer is voor het nieuwe college is de positie van wethouder Frans Bastiaens. Hij heeft de laatste jaren geregeld het ongenoegen van de raad over zich afgeroepen door al te kwistig met grote subsidies te strooien, buiten de raad om. Berenschot zet hem in een soort middeleeuws schavot, door zijn gedrag aan de kaak te stellen: "Dan gaat het over de manier waarop hij tegen ambtenaren kan spreken, die als dominant, gestrest, onvoorspelbaar en emotioneel wordt getypeerd. Ook onvoldoende luisteren, het onderbreken van ambtenaren, het twijfelen aan ambtelijke expertise en bemoeienis en details en uitvoering worden door betrokkenen genoemd. Het effect hiervan is dat een deel van de ambtenaren hem ontwijkt, dat zij terughoudend zijn om alles naar voren te brengen in een gesprek en dat het voorkomt dat er wordt meebewogen met zijn wensen, ook als deze onverstandig of onhaalbaar worden geacht."

Het is een optelsom voor Bastiaens waardoor je zou verwachten dat hij de eer aan zichzelf houdt en opstapt. Vooralsnog laat hij in reacties vooral zien dat hij niet 1-2-3 van plan is te vertrekken: "Er zit voor mij veel herkenning in het rapport, ook in de passage die over mij gaat. Die passage neem ik serieus. Tegelijkertijd lees ik het rapport vooral als een analyse van het samenspel tussen bestuur, raad en ambtelijke organisatie. Het lijkt mij daarom passend om daar eerst gezamenlijk het gesprek over te voeren tijdens het debat van volgende week."

Wil het college werkelijk de frisse start maken die Hillenaar zo graag ziet, dan zou hij er achter de schermen alles aan moeten doen om Bastiaens tot het inzicht te brengen dat hij toch echt in de spiegel moet kijken. Want dat is wat Hillenaar iedereen heeft gevraagd. Als het zo is dat Bastiaens in de spiegel kijkt en tot het oordeel komt dat hij weer vier jaar verder kan, dan is de interventie met het onderzoek van Berenschot eigenlijk al voor de helft mislukt. Voor Hillenaar zelf is dat misschien wel de lakmoesproef van het rapport Berenschot. Want als het college kennelijk op de oude voet verder wil gaan, waarom zou de raad of de ambtenarij dan veranderen?

De raadsvergaderingen veel strakker leiden zou dan nog de meest eenvoudige opdracht moeten zijn. Maar dan moet je wel goed begrijpen dat er in de raad nog steeds een enorme versplintering is en dat alle sleutelfiguren die vaak de sfeer in de raad bepalen er gewoon weer zitten. Dat zijn bijvoorbeeld Stephanie Blom, Jules Vaessen, Jo Smeets, Tiny Meese, Bennie van Est, Bram Nab, Jos Gorren en Gabriëlle Heine. Alleen Kitty Nuyts haalde de kiesdrempel deze keer net niet. Als de coalitie de zaak andermaal dichttimmert en elk besluit vooraf al informeel neemt, zal de raad opnieuw snel verzuren.

De manier waarop hij over een frisse start met college en raad in De Limburger spreekt, klinkt bijna naïef, ervan uitgaande dat hij het precies zo gezegd heeft: "Dat vergt nieuwe afspraken, niks ingewikkelds, gewoon een paar handzame vuistregels.”

De resterende drie jaar zal Hillenaar het gezag van het ambt van burgemeester moeten zien te herstellen. Zowel in de bestuurlijke verhoudingen intern als ook extern naar de stad toen. Als boegbeeld van de stad zal hij zich veel meer moeten laten gelden dan alleen burgervader zijn. De status die het burgemeestersambt meebrengt, zal met name de norm moeten stellen en bewaken. De visie voor de toekomst van de stad, die ligt er al. Dat is met name de het waardevolle deel van de nalatenschap van Frans Bastiaens.